ΕΛΕΝΗΣ ΚΩΣΤΕΑ: Η αληθινή τέχνη καθηλώνει

ΟΔΟΣ 3.4.2025 | 1267

Σκέψεις περί της ελευθερίας του καλλιτέχνη

Υποστηρίζοντας τη θέση που έλαβε η ΟΔΟΣ σχετικά με τα συμβάντα στην Εθνική Πινακοθήκη, θα ήθελα να προσθέσω τρείς επεξηγηματικές προσεγγίσεις, ώστε ν’ αποδεχτούμε την ελευθερία του καλλιτέχνη, μαζί και του Γκόγια της περιόδου ασθένειας, με τον τεράστιων διαστάσεων πίνακά του, με τον τρομακτικό Κρόνο να καταβροχθίζει ένα από τα παιδιά του, που με καθήλωσε σε μουσείο της Μαδρίτης, ως αισθητικό υψηλό· γιατί όχι και την «άσχημη» ζωγραφική του Χριστόφορου Κατσαδιώτη!

Η αληθινή τέχνη χαρίζει χαρά και αγαλλίαση, προσφέρει γνώση, δηλαδή την αλήθεια· προ πάντων μας κάνει καλύτερους. Τώρα, στην έκθεση ζωγραφικής της Εθνικής Πινακοθήκης, την παράλληλη με εκείνη με τα 82 σκίτσα του Γκόγια, που "συνομιλούν" τρόπον τινά δηλαδή με το αλλόκοτο, το  τρομερό, την  αποξένωση και την απέχθεια του πολύ αλλοτριωμένου ανθρώπου της εποχής, με εκείνα της περιόδου ψυχικής αρρώστιας του μεγάλου ισπανού καλλιτέχνη. 

Αλήθεια πάντως μεταφέρουν· θυμάμαι την ασχήμια της μορφής, όταν υπέφερα ενώπιον της πτώσης της Σοβιετικής Ένωσης ή τα έργα αγωνίας και φόβου, που παραλύει, που έβλεπα σε μουσείο της Μαδρίτης, του Γκόγια πίνακες –αυτό δεν αμφισβητείται, μάλιστα έπειτα θεραπεύτηκε και επανήλθε στην κανονική ζωγραφική του. Δηλαδή να εκδιώξουμε τον άνθρωπο στη φάση αυτή; 

Όχι, είναι η φάση, δεν είναι ολόκληρος ο άνθρωπος, τα σύμβολα, τα θρησκευτικά που γαλουχήθηκε παιδιόθεν στην παρούσα φάση αναδύονται εχθρικά, σε άκρα παραμόρφωση, όπως στο έργο του Χριστόφορου Κατσαδιώτη, στο δικό μου ας πούμε (στην ποίηση, που γράφω), που μεγάλωσα στην πρεσβεύουσα τον αθεϊσμό ΕΣΣΔ, δεν θα ήταν τα θρησκευτικά, μα άλλα, κάποια οπωσδήποτε πρώτα, ζωοδότρια. 

Δεν ξεπατώνουμε την ασθένεια με βία και ρημαδιό, αλλιώς σε τι θα ‘μαστε καλύτεροι από τους βάρβαρους γονείς της κοπέλας ειδικών αναγκών που την κρατούσαν δεκαετίες σε μπουντρούμι με νερό και ψωμί στο Κωσταλέξι (σκάνδαλο, που ξέσπασε τον Μάη του 1978);

Η παρεξηγημένη «άσχημη» ζωγραφική του Χριστόφορου Κατσαδιώτη  και του σιναφιού επίσης,  γιατί να μην σχετίζεται με φαινόμενα όπως η δεισιδαιμονία ή παραδοξογραφία, που τόσο δημοφιλή (άρα δεν θα ‘πρεπει να μας ξενίζουν, όπως και να μας εξαγριώνουν τόσο) υπήρξαν στην αρχαιότητα, στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, και για τα οποία τόσο ωραία αναφέρει ο πανεπιστημιακός καθηγητής Λιάπης σε μάθημα του εκπαιδευτικού Ιδρύματος Σταύρου Νιάρχου: 

«Για τον δεισιδαίμονα ο ύπνος δεν ανακουφίζει, γαληνεύει, μα μοιάζει με τόπο αιώνιας τιμωρίας των ασεβών: ορθώνει μπροστά του είδωλα φρικαλέα και απόκοσμα φάσματα και κάτι τέρατα σαν Ερινύες, τυραννάει την άθλια ψυχή του και με τους εφιάλτες την ξυπνάει βάναυσα από τον ύπνο της, τη βάζει να μαστιγώνει και να τιμωρεί τον εαυτό της σαν να της ήταν κάποιος ξένος, και της δίνει προσταγές τρομερές και αλλόκοτες.

Η παραδοξογραφία ενδιαφέρεται για το παράδοξο, αυτό που αποκλίνει από το γνωστό και συνηθισμένο, που καταρρίπτει τους νόμους της φύσης και γι' αυτό ξενίζει και προκαλεί την απορία, έλκει την προσοχή. Ενδιαφέρεται για το θαυμάσιον, το ίδιον, το θαυμαστόν, το ξένον, το άπιστον, το άτοπον, το τερατώδες, για να χρησιμοποιήσω μερικούς από τους όρους που χρησιμοποιούσαν στην αρχαιότητα. 

Μπορούμε να αναζητήσουμε αναφορές σε παράδοξες πληροφορίες από πολύ παλιά. Η μυθολογία είναι το βασίλειο του θαυμαστού, έννοια που ενέχει την απορία και την έκπληξη. Έτσι, είναι λογικό να αναζητήσουμε τις ρίζες στον Όμηρο που καταγράφει πληθώρα μύθων, πολλοί από τους οποίους μιλούν για θαυματουργικές μεταμορφώσεις ή επιστροφές νεκρών από τον Άδη. Χαρακτηριστικά παραδείγματα από τον Όμηρο είναι η ιστορία της μάγισσας Κίρκης και όλοι οι παράξενοι λαοί που αναφέρονται στην "Οδύσσεια", όπως οι Λωτοφάγοι και οι Κύκλωπες.

Η ύστερη αρχαιότητα είναι μια εποχή που αρέσκεται στο αλλόκοτο, το τερατώδες, το θαυμάσιο. Τα κείμενα των εθνικών συγγραφέων αλλά και των χριστιανών –για διαφορετικούς λόγους η κάθε κατηγορία– είναι γεμάτα από νεκραναστάσεις, θαυματουργικές θεραπείες και θεοφάνειες. 

Αλλόκοτα υβριδικά όντα, που αποκλίνουν από τις ανθρώπινες διαστάσεις και την ανθρώπινη μορφή, εμφανίζονται διαρκώς στις αφηγήσεις. Οι φυσικοί νόμοι παρακάμπτονται συχνά».

Φωτογραφία: Φρανθίσκο Γκόγια (1746-1828) Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του (1819-1823), λεπτομέρεια, Μουσείο του Πράδο, Μαρδίτη Ισπανίας.

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 3 Απριλίου 2025, αρ. φύλλου 1267.

* * *

Τα τείχη, οι τοίχοι και η τύχη

Ήταν ο χρόνος πολύς, που κύλησε, τοίχοι ατέλειωτοι...

Παιδούλες του Μεσοπολέμου με ψυχές απωλειμένες 

Στα «μήλα», «κλεφτό», «κουτσούκ»- κουτσό, οι Ρινιώ 

Και Χρύσα. Ήταν τα χρόνια πολλά, με κείνες σε μπλοκ 

Εκατέρωθεν κατά τύχη, άλλα τείχη, ψυχρού, στα χνάρια

Τ’ άλλου πολέμου. Ως που για λόγους άλλους ψυχές κι εικόνα

Παγώνουν σε καρέ, που κείνες εδώ, στα ψηλά, Δυτικά

Μακεδονίτικα, και κείνων εδώ στων χωριών τους πλαγιές

Απλώνεται, τρέχει ακόμα τ’ άσμα χαράς, νερό αντηχώντας,

Πηγαίο και γάργαρο, το γέλιο;! Ήταν το συναπάντημα

Παιδιών τους σε καιρούς μπλοκ νέων, όπως της εξουσίας

Γερά να βαστά με αντίκρυ τις μάζες, όλες... Απόδειλα

Αρχικά η σκυτάλη, κι έπειτα, Νείλος φούντωσε για τύχη!

Ελένη Κωστέα, 31 Μαρτίου 2025, Μεσολόγγι.

Αφιερωμένο στη μνήμη της Χρυσαυγής Μπαζάκα, όπως και στην αγωνιζόμενη να εκατοστίσει ξαδέρφη της, Κατερίνα Κωστέα.

Επιλογή σχετικών αναρτήσεων:

• ΠΑΣΧΟΥ ΜΑΝΔΡΑΒΕΛΗ: Γιατί στην Εθνική Πινακοθήκη;
• Τέχνη της σιωπής | τέχνη της λύτρωσης
• ΕΛΕΝΗΣ ΒΑΦΕΙΑΔΟΥ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ: Στιγμές ζωής
• ΕΛΕΝΗΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΒΑΦΕΙΑΔΟΥ: Η Τέχνη ξεπλένει από την ψυχή τη σκόνη της καθημερινότητας
• ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΤΣΙΠΟΥ: Η αφρικανική τέχνη και οι ζωγράφοι του 20ου αιώνα.
• ΜΕΡΟΠΗΣ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΓΓΕΛ: Ποιος είναι αυτός;
• ΜΕΡΟΠΗΣ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΓΓΕΛ: Μία δωρεά στον Δήμο Καστοριά
• ΑΝΔΡΕΑ ΒΙΤΟΥΛΑ: corpus Christi ή άλλως corpus narcissi
• ΟΔΟΣ: «Δυτικότροπα»
• ΟΔΟΣ: Lucas