ΟΔΟΣ: Μία «ακινησία» που γέμιζε

Σε ένα περιβάλλον (στο υπαίθριο αμφιθέατρο του Βουνού) που λόγω καλοκαιριού και φυσικής ομορφιάς η έμπνευση και το ταλέντο απελευθερώνονται πιο εύκολα και αποδίδονται ακόμη πιο φυσικά στους θεατές, έστω κι’ αν οι κακοκαιρίες μερικών ημερών απείλησαν τις παραστάσεις, παρουσιάστηκε και πάλι από την θεατρική ομάδα του ομίλου «Μύησις» η παράσταση «Τα μάγια της πεταλούδας», ένα ποιητικό, γεμάτο πάθος και λυρισμό έργο, του Federico Garcia Lorca σε σκηνοθεσία Νίκου Μπαλιάκα.
Με τα λιτά σκηνικά και την αφαιρετική διάσταση τους, τα βίντεο που προβάλλονταν και πρόσθεταν πόντους στην προσπάθεια των παραγόντων, με τα κάπως ευρηματικά και παράλληλα κακόγουστα κουστούμια, το μακιγιάζ και τους επιτυχημένους φωτισμούς, οι πρωταγωνιστές της παράστασης απέδειξαν για μια ακόμη φορά ότι η Καστοριά διαθέτει ήδη σημαντικό ανθρώπινο δυναμικό και αξιοσημείωτο θεατρικό κίνημα. Για το οποίο χρειάστηκαν πολύς ρομαντισμός, επίπονες και μακροχρόνιες προσπάθειες, ανιδιοτελή κίνητρα και κανένα ενδιαφέρον από τις αρχές. Οι οποίες όχι μόνο δεν στέργουν τις προσπάθειες, αλλά μερικές φορές είναι και εμπόδιο.
Οι πρωταγωνιστές (Ν. Μπαλιάκας, Κ. Χαρισίου, Β. Μεσητίδου, Μ. Κεραμιδοπούλου, Γ. Τσότσος, Δ. Μορφίδης, Σ. Μποταΐτη, Χ. Τσακλίδου, Α. Σουγκάρη, Γ. Μεσητίδου, Μ. Πέτρου, Α. Κιορπελίδου και Δ. Μητσόπουλος) απελευθερωμένοι από το άγχος της σκηνής και απτόητοι από το σχεδόν άδειο θέατρο της τελευταίας παράστασης της σαιζόν, ολοκλήρωσαν τους ρόλους τους με αρκετή επιτυχία, μεταβιβάζοντας στον θεατή την έντονη αίσθηση της συντροφικότητας της ομάδας, καθώς και μία γεύση ανακούφισης και υπερηφάνειας, αφού ένοιωθαν και οι ίδιοι ικανοποιημένοι από το αποτέλεσμα, ειδικά στο τέλος, με την εικαστική προσέγγιση στο finale της παράστασης και την «αποθέωση» της πεταλούδας.
Μερικοί από αυτούς (όπως φερ’ ειπείν ο κ. Γιάννης Τσότσος, η κ. Βέτα Μεσητίδου, ο κ. Δημήτρης Μορφίδης κ.ά.), απέδειξαν ότι απέκτησαν (κι άλλη) εμπειρία, (ακόμη πιο) άνεση στις κινήσεις του, βαθύτητα στην ερμηνεία τους και στόφα καλλιτεχνικού παράγοντα ικανοποιητικού επιπέδου που ξαφνιάζει ευχάριστα να συνειδητοποιείται και να επαναλαμβάνεται.
Σημαντική συμβολή στο συνολικό αποτέλεσμα η ορθή διανομή των ρόλων και η μουσική επένδυση που ξάφνιασε με την ποιότητά της, με κορυφαία την εκπληκτική σκηνή (ολίγων δευτερολέπτων) της «ακινησίας» των ηθοποιών αμέσως μετά τον τρυφερό λυγμό του Σκαθαράκου για την Πεταλούδα. Μία «ακινησία» που γέμιζε με κίνηση το σύμπαν του Λόρκα.

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 16 Ιουλίου 2009

Σχετικά κείμενα:

• ΟΔΟΣ: Under control σε μία πόλη out of control
• ΟΔΟΣ: Brio
• ΟΔΟΣ: Οπτασίες μιας άλλης πόλης
• ΟΔΟΣ: Το καστοριανό πείραμα
• ΟΔΟΣ: Μνήμες με άρωμα Μπέργκμαν
• ΟΔΟΣ: Για τα αυτιστικά παιδιά, εννοείται.
• ΟΔΟΣ: Δημιουργικός ανταγωνισμός

ΟΔΟΣ: Φλογερή δημιουργικότητα

Εκδόθηκε και κυκλοφόρησε σε Θεσσαλονίκη, Αθήνα και Καστοριά, σε λεύκωμα που ξεχωρίζει για την καλαισθησία, την ποιότητα και την επιμέλειά του και περιλαμβάνει έργα του Χρυσόστομου Τζημάκα, ο οποίος κατάγεται από το Βογατσικό, είναι γνωστός γιατρός, ζει και εργάζεται στην Θεσσαλονίκη. Αλλά διατηρεί στενούς δεσμούς με την Καστοριά και αρθογραφεί συχνά στην ΟΔΟ.
Χωρισμένο σε θεματικές ενότητες, το λεύκωμα που επιγράφεται «εικαστικές δημιουργίες» στις 125 αριθμημένες σελίδες του, περιλαμβάνει φωτογραφικό υλικό από μακέτες, γλυπτά και πίνακες ζωγραφικής του κ. Χρ. Τζημάκα. Στα πολύ γνωστά έργα του συμπεριλαμβάνεται η αξιόπιστη μακέτα του κτηρίου του παλιού γυμνασίου στην πλατεία της Κουμπελίδικης, που εκτίθεται στον δήμο Καστοριάς, καθώς και η αναθηματική στήλη που τοποθετήθηκε στην νότιο παραλία, στο πεζοδρόμιο στην αρχή της οδού Μ. Αλεξάνδρου, στην μνήμη των Μακεδονομάχων. Πολλά σχέδια (αρχιτεκτονικών μορφών και προτάσεων) καθώς και μεγάλος αριθμός πινάκων ζωγραφικής που τεκμηριώνουν πολύπλευρη καλλιτεχνική προσωπικότητα. Και φλογερή δημιουργικότητα.
Εντύπωση προκαλούν οι ζωγραφικοί πίνακες σε λάδι και πλαστικό, πολλοί από τους οποίους είναι εμπνευσμένοι από το Βογατσικό αλλά και την Καστοριά. Ιδιαίτερη μνεία όμως αξίζει στους ιμπρεσσιονιστικούς πίνακες με λάδι και σπάτουλα σε μουσαμά. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς φανερώνουν τις σπάνιες ικανότητες του ζωγράφου και την πλούσια έμπνευσή του σε χρώματα, σχέδια, συνθέσεις και αφαιρέσεις που καθοδηγεί και βελτιώνει τον ίδιο και τα έργα του. Δεν είναι υπερβολή να τονιστεί ότι μερικά απ’ αυτά ασφαλώς και θα διακριθούν ακόμη περισσότερο.
Και η περίπτωση του κ. Χρυσόστομου Τζημάκα, όπως και άλλων δημιουργών της Καστοριάς, υπάρχει για να τονίζει τις αδικαιολόγητες ελλείψεις της περιοχής σε υποδομές. Μια πόλη χωρίς πινακοθήκη, μια πόλη χωρίς θέατρο, χωρίς αίθουσα εκδηλώσεων. Μια πόλη που αφήνει άστεγο και ασυντόνιστο το πλούτο της.

ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ έγραψαν

Δημαρχιακής Επιτροπής του Δήμου Καστοριάς το Ανάγνωσμα

Ήτοι:
-Πρώτον: Τον Δεκέμβριο του 2006, ύστερα από έκθεση-καταγγελία της Υγειονομικής Υπηρεσίας της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Καστοριάς και σειρά από πολλές μηνύσεις επί τέσσερα χρόνια από την Αστυνομία Καστοριά για παρανομίες της καφετέριας «Κ…*», πήρε απόφαση η Δημαρχιακή Επιτροπή και μετά το προσωρινό κλείσιμο αρκετών ημερών, για οριστικό κλείσιμο.
Και η απόφαση αυτή πήρε τον δρόμο της: Έγκριση από την Περιφέρεια, ένσταση από τον ιδιοκτήτη κατά της απόφασης της Περιφέρειας που απορρίφθηκε, προσφυγή στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Κοζάνης, απόρριψη της προσφυγής και προσφυγή τώρα στο Διοικητικό Εφετείο Κοζάνης. Και επειδή φαίνεται μείναν με την εντύπωση ότι θα απορριφθεί κι αυτή η προσφυγή, απέσυρε ο ιδιοκτήτης την προσφυγή και πήρε την άδεια που είχε από το 2002, την κατέθεσε στον Δήμο Καστοριάς και ζήτησε νέα άδεια.

-Δεύτερον: Η Δημαρχιακή Επιτροπή, χωρίς να σκεφτεί την δική της απόφαση περί οριστικού κλεισίματος που λογικά τελεσιδίκισε και έπρεπε να εφαρμοστεί, έσπευσε και χορήγησε προέγκριση, που πήρε τον δρόμο της και έφτασε στην Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση. Εκεί, η δεύτερη Επιτροπή, ύστερα λέει από επανεξέταση –κι ας υπήρχαν πολεοδομικές και υγειονομικές παραβάσεις- έδωσε εντολή στην Δ.Ε. να χορηγήσει άδεια, η οποία δόθηκε τον Μάρτιο του 2008. Η Ν.Ε. δεν ξέρω τι την ώθησε, πήρε την απόφαση το Φθινόπωρο του 2008 να ανακαλέσει την άδεια που η ίδια έδωσε, γιατί λέει υπήρχαν πολεοδομικές παραβάσεις, χωρίς να αναφέρει και τις υγειονομικές.
Η Περιφέρεια ενέκρινε την απόφαση. Ο ιδιοκτήτης άσκησε πάλι ένσταση, η οποία απορρίφθηκε. Και έτσι πάλι προσφεύγει στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Κοζάνης, ισχυριζόμενος ότι δεν υπάρχουν πολεοδομικές παραβάσεις.
Το Πρωτοδικείο έστειλε διαταγή στον Δήμο Καστοριάς ζητώντας να τον πληροφορήσει ποια είναι η αλήθεια. Και η Δ.Ε. ύστερα από έκθεση της Πολεοδομίας του Δήμου απάντησε ότι υπάρχουν οι παραβάσεις.
Ύστερα όμως από λίγο διάστημα και προτού πάρει το Πρωτοδικείο απόφαση για αναστολή ή όχι, η Δ.Ε. κάνει αίτηση στο Πρωτοδικείο και ζητά την αναστολή της απόφασή της, γιατί λέει, εξαλείφθηκαν οι παραβάσεις, σύμφωνα πάλι με έκθεση της Πολεοδομίας του Δήμου, και έτσι το Πρωτοδικείο έδωσε αναστολή στην εφαρμογή της εν λόγω απόφασης, μέχρι την εκδίκαση της προσφυγής, ύστερα από ένα, δύο η και τρία τέρμινα.
Προτού περάσει πολύς καιρός, η Πολεοδομία του Δήμου διαπίστωσε ότι υπάρχουν πολεοδομικές παραβάσεις και επιβάλει πρόστιμο εάν δεν διορθωθούν. Η Δ.Ε. δεν κάνει αυτό που έπρεπε, δηλαδή να ενημερώσει το Πρωτοδικείο ότι ο παραβάσεις εξακολουθούν να υπάρχουν. Αλλά στέλνει υπάλληλό της Πολεοδομίας να κάνει την παραμονή της συνεδρίασής της έλεγχο ο οποίος διαπιστώνει ότι δεν υπάρχουν οι παραβάσεις και δεν κάνει τίποτε άλλο η Δ.Ε. και κλείνει την υπόθεση.
Άρα η Δ.Ε. με τις δύο ενέργειές της ότι δεν υπάρχουν πολεοδομικές παραβάσεις, συστήνει στο να δοθεί αναστολή στην εφαρμογή της απόφασής της, γιατί φαίνεται δεν ήθελε την ανάκλησή της άδειας, ή κάτι άλλο συνέβη.
Κοντός ψαλμός αλληλλούϊα, αμήν.
Α.Η.Ρ.

Αριστείδης Ηλίας Ρούνης
Μεγάλου Αλεξάνδρου 8 & Ορέστου
Καστοριά
τηλ. 2467022090

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 16.7.2009

ΟΔΟΣ: Camouflage

Η διαπίστωση των πολιτών κατά τον έλεγχο τους από αστυνομικούς, ότι η Ελληνική Αστυνομία επανδρώνεται επιτέλους (και) από ευγενείς, νέους συνήθως σε ηλικία (αλλά και μεγαλύτερους) που ασκούν το καθήκον τους στα πλαίσια του νόμου, με ευπρέπεια και σεβασμό στους πολίτες και την αξιοπρέπειά τους, χωρίς να δείχνουν αρχομανία ή να καταχρώνται την υπηρεσιακή «εξουσία», είναι άνευ άλλου ευχάριστη. Όχι βεβαίως ότι δεν υπάρχουν εξαιρέσεις, αλλά τουλάχιστον ο «κανόνας» άρχισε να μετατοπίζεται. Έστω, να ισορροπεί. Το ίδιο συμβαίνει βεβαίως σε ικανοποιητικό επίπεδο -που θέλει όμως και βελτιώσεις καθώς και διαρκή παρακολούθηση- και με τα στελέχη της Αστυνομίας που διενεργούν ελέγχους ιδίως στους οδηγούς των αυτοκινήτων.

Όμως, τις τελευταίες ημέρες παρατηρήθηκαν σε δρόμους του νομού, στο εθνικό δίκτυο, περιστατικά ελέγχου από αστυνομικούς της Καστοριάς που επέβαιναν σε κανονικά (χωρίς κανένα διακριτικό), και όχι υπηρεσιακά αυτοκίνητα, καλώντας τους οδηγούς με «σήματα» φώτων (!) να σταματήσουν για να υποστούν τον έλεγχο.

Ακόμη, και να μην είναι εκτός νόμου η χρήση αυτών των εκπληκτικών μεθόδων, το γεγονός προκαλεί έκπληξη. Όχι μόνο για τους κινδύνους πρόκλησης τροχαίων λόγω (στην κυριολεξία) αιφνιδιασμού των οδηγών που οδηγούν με ταχύτητα στους δρόμους, ή και παρεξήγησης και καταδιώξεων (ποιος άλλωστε θα σταματήσει σε αγνώστους;), αλλά και ως εικόνα προσβολής στους πολίτες που υφίστανται τον έλεγχο. Καμουφλαρισμένους αστυνομικούς μόνο στο Πεκίνο συναντά κανείς.

Σε μια εποχή που οι έμποροι ναρκωτικών και οι λαθρομετανάστες αλωνίζουν τον τόπο, και ειδικά στα μεγάλα αστικά κέντρα όπως στην Αθήνα και μάλιστα δημόσια, στο φως της ημέρας και μερικές φορές μπροστά στα μάτια των αστυνομικών, το να διυλίζει η αστυνομία τον κώνωπα και να καταπίνει την κάμηλο, είναι πρακτική που δεν συμβάλλει στην εμπέδωση του αισθήματος ασφάλειας και ισότιμης μεταχείρισης των πολιτών. Όσους «πληθυντικούς» και άλλους ευγενείς υπηρεσιακούς τόνους να χρησιμοποιήσουν οι αστυνομικοί.

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 9.7.2009

ΝΩΝΤΑ ΤΣΙΓΚΑ: Τα εν…Νίκω εν Δήμω

Ένας επιστολικός σχολιασμός του αυτοβιογραφικού βιβλίου του Νίκου Δήμου: «Οι δρόμοι μου»


Αγαπητέ- πιστέψτε με αδιαλείπτως εδώ και τριανταπέντε περίπου χρόνια- κ. Δήμου,

Στο προηγούμενο τεύχος (αριθ. 186) του «Φωτογράφου» στη σελ. 30 ο Τάκης Τζίμας «συνιστά» το βιβλίο σας: «Ο Δρόμοι μου». Είχα διαβάσει ένα τόμο μονάχα των «δρόμων» και δεν είχε τύχει μέχρι ως τα σήμερα μέσα στη φρενίτιδα και την επαγγελματική προσήλωση να το πάρω είδηση. Το θερμό όμως κείμενο του αρθρογράφου με έπεισε και δυο μέρες τώρα βοηθούντων γαρ των εκλογών και της αργίης…Αγίου πνεύματος το «ξεκοκάλισα». Είστε λοιπόν απολύτως υπεύθυνος που δεν πήγα να ψηφίσω στην πατρίδα μου το Βογατσικό της Καστοριάς (προγονική πατρίδα και του συμμαθητή σας στο Κολλέγιο και φίλου μου Μάρκου Δραγούμη).
Στο Βογατσικό όπου στα χρόνια της εφηβείας ένας άνθρωπος ανήσυχος (καθόλου «του πνεύματος» μα απλά από ‘κείνα τα αιρετικά και ενοχλητικά μυαλά της επαρχίας) μου είχε συστήσει τη «Δυστυχία του να είσαι Έλληνας». Για καιρό τσαμπουνούσα στις παρέες από μνήμης ολόκληρα κατεβατά αποφθεγμάτων που είχα αποστηθίσει από το βιβλίο για να κάνω εντύπωση. Δεν κατάφερα βέβαια στις εξετάσεις της έκθεσης για τα (αρτικολεκτικά) ΑΕΙ να σερβίρω κανένα από αυτά γιατί αυτά δεν αποτελούσαν «κλασσική γνώση».
( Ενώ οι Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Ε. Παπανούτσος, Α. Τερζάκης κλπ κυριαρχούσαν τότε…). Μέσα μου βαθιά όμως είχε πια γαντζωθεί ένας αντιρρησίας της κοινής διαδρομής, κι ένας ιδιότυπος αναρχισμός με αφορμή… Η σχέση μας συνεχίστηκε κι αλλού με τις επιφυλλίδες και τις διαδρομές σας από δω και κει σε έντυπα και ΜΜΕ.
Κάποτε ελλείψει χρημάτων είχα νοικιάσει το φοιτητικό μου δωμάτιο μονάχα για τους καλοκαιρινούς μήνες. Καιρό μετά είχα αντιληφθεί ότι οι πρόσκαιροι ενοικιαστές μου είχαν «ελαφρύνει» τη βιβλιοθήκη μου από όλα τα υπάρχοντα βιβλία του Νίκου Δήμου. Περισσότερο χάρηκα παρά λυπήθηκα πιστέψτε με. Τέτοια επιλεγμένη κλοπή ήταν πράξη πόθου προφανώς. Άρα έπιασε και τόπο. Σήμερα η βιβλιοθήκη μου σωρεύει …αδιάβαστα βιβλία –που μάλλον με απειλούν με έξωση από το σπίτι όπως θα λέγατε και σεις και υπομονετικά περιμένουν «την ώρα τους». Ένα ξόρκι απέναντι στο θάνατο το θεωρώ κι αυτό πως αυτός θα βραδύνει πολύ και θα επιτρέψει…
Τα χρόνια πέρασαν γρήγορα σαν τα πουλιά. Η ιατρική μπορεί να έχει φέρει την οικονομική ανεξαρτησία αλλά από πόσα δεν μ’ έχει στερήσει. Σκέφτομαι πως εσείς λίγο νεώτερος από μένα είχατε αφήσει κατά μέρος τον επαγγελματικό στίβο και γεμάτα εικοσιπέντε χρόνια μετά συνεχίζετε κάνετε ανενόχλητος πια αυτό που σας αρέσει (όχι και πως η διαφήμιση δεν σας άρεσε-απλά σας στερούσε, ήταν απλώς νευρωτικός μηχανισμός: πρέπει και δεν πρέπει… Θυμάμαι την κλάψα του Σεφέρη στις ημερολογιακές του «Μέρες» για την άτιμη την διπλωματία που του στερούσε ώρες από μελέτη και γραφή. Τούδινε όμως τα προς το ζειν. Ας έκαμνε κι αλλοιώς!).
Το αυτοβιογραφικό σας λοιπόν κείμενο με συγκλόνισε. Το βρήκα …θανατηφόρα ειλικρινές και ίσιο. Με τις απαραίτητες δόσεις νοσταλγίας και ποίησης ούτε μια στιγμή γλυκερό. Λίγοι θα είχαν την τόλμη να δημοσιεύσουν (και μάλιστα εν ζωή «τα εν… Νίκω εν Δήμω!»). Δεν θα προσπαθήσω να κάμω τον ψυχαναλυτή -βέβαια η Νευρολογία δεν απέχει πολύ από τα χωράφια της ψυχανάλυσης- αλλά θεωρώ πως το κομβικό σημείο στη ζωή σας λέγεται: καθηγητής Στούρμαν. Ο άνθρωπος που τα συγκέντρωνε όλα όσα είχατε επιθυμήσει. Ερωτική ορμή, σωματική ρώμη, ψυχικό κάλλος, φωτιά στο μυαλό. Που πέρασε από τις συμπληγάδες του ρατσισμού και του μίσους (βλέπε στρατόπεδα συγκέντρωσης) και βάλθηκε ν’ ανοίξει καινούργιους δρόμους στη φιλοσοφική σκέψη. Μαζί του παρέσυρε σαν γνήσιος ακαδημαϊκός δάσκαλος όλα τα επίσης φλεγόμενα μάτια και μυαλά. Αν ζούσε εσείς δεν θα ήσασταν εδώ. Είμαι σίγουρος.
Ύστερα ο εγωϊστής (και δραματικά μόνος τείνω να πιστέψω πατέρας σας) αυτός «ο ξένος» -όπως γράφετε - σας γεμίζει θυμό πρώτα και μετά λύπη. Που δεν μπορέσατε να του πείτε, να του εξηγήσετε. Που άφησε στη μέση τη συζήτηση που θα γινόταν κάποτε. Η σκληρότητα, η απαίτηση του πατέρα λοιπόν εκλήφθηκε σαν απόρριψη και άρνηση. Μήπως όμως ήταν (απο-)φυγή; Τον καταλαβαίνατε και τον συγχωρούσατε όμως ταυτόχρονα τον μισήσατε για την κλειστή του ψυχή. Οι άλλοι (το κοινό, η σιωπηλή κριτική) φαίνεται πως αντιπροσώπευαν το δικό του βλέμμα. Κι από κει μέχρι σήμερα αναρωτιέστε γιατί δεν υπάρχει ένα νεύμα κατανόησης. Στην ακτεύθυνση της αποδοχής της συγγραφικής ιδιότητας και του έργου…
Όμως νιώθω πως ότι είμαι είμαι για τον εαυτό μου και για όσους αγαπώ μονάχα. Φροντίζω να έχω γύρω μου όσα εκτιμώ για πολύτιμα και άξια (οικογένεια, συντρόφους, βιβλία, φίλους, μουσικές, φωτογραφικές μνήμες ίσως και άλλα και δεν ξέρω με ποια σειρά…) κι αυτό είναι όλο. Οι στιγμές ευτυχίας σπίθες («Μια λάμψη ο κόσμος κι ότι είδες είδες!». Κάπως έτσι πρέπει να το λέει ο Ελύτης.

Πάντες οι έχοντες ονύχια
αγωνίζονται να σπαράξωσι τους έχοντας πτερά
Εμμανουήλ Ροϊδης

Το βιβλίο σας δικαίως διαδράμει στην αποσιώπηση και την σκόπιμη δυσ…φήμιση (μάλιστα για έναν άνθρωπο της διαφήμισης) αλλά τελικώς κανείς δημιουργεί για το εαυτό του πρώτιστα νομίζω. Για την ψυχή μας εν τέλει γράφουμε. Κι ο Σεφέρης πριν προσεταιριστεί τον Κατσίμπαλη και την περί αυτόν ομάδα δεν πουλούσε ούτε την πρώτη έκδοση. Ποιος αναγνώρισε ποτέ τον Ζήση Οικονόμου τον αναχωρητή της Σκιάθου; Πόσοι έχουν διαβάσει ή έχουν καταλάβει τι ήταν ο Ζήσιμος Λορεντζάτος; (σπάνια πουλούσε πάνω από 1000 αντίτυπα των βιβλίων του). Πότε ο Κώστας Καββαθάς αναγνωρίστηκε ως επαϊων; Μπήκε ποτέ ο Νίκος Μάργαρης σε τιμητική θέση στο ψηφοδέλτιο των Πρασίνων; Υπάρχει πουθενά Λεωφόρος Αλεξανδρου Παναγούλη; (αντιθέτως Βενιζέλου και Παπανδρέου πολλές…). Που άφησαν να πεθάνει ένας Νίκος Καρούζος; Να μη πιάσουμε τώρα τα περί Νίκου Σκαλκώτα, Ν. Μπουζιάνη, Συκουτρή και άλλων ουκ έστιν αριθμός… Πεντέμιση χιλιάδες τίτλοι βιβλίων κάθε χρόνο στην ελληνική αγορά δεν ξέρω πόσοι κάνουν δεύτερη έκδοση. Πάνω από τα μισά σίγουρα πολτοποιούνται. Μια ιδιότυπη καύση (όχι τούτη τη φορά από τους Ναζί στην πλατεία της Όπερας) των ιδεών στην ολάνοιχτη αγορά. Με υπεύθυνη την αδιάφορη και (αδι-)αμόρφωτη κοινή γνώμη μα και την κριτική των επαϊόντων που δεν βρίσκουν καιρό…
Και εγένετο φως! Εν ζωή φυσικά. Νίκο Δήμου σας καλώ να ανασκευάσετε τους «Δρόμους» σας:

Δήμου Νίκος (Αθήνα 1935): Ποιητής, δοκιμιογράφος, μεταφραστής, πεζογράφος…
Λεξικό νεοελληνικής Λογοτεχνίας (Πρόσωπα, έργα, ρεύματα, όροι)
Εκδόσεις Πατάκη 2007. (Από κάτω ακολουθεί στο δικό της λήμμα της η μεγίστη κ. Κική Δημουλά…)

Τούτο -για την ιστορική διακρίβωση και ενημερότητα- συμβαίνει τριανταπέντε σχεδόν χρόνια από την πρώτη σπουδαία εμφάνιση βιβλίου -από άποψη αναγνωσιμότητας- του συγγραφέα και ύστερα από πενήντα οκτώ βιβλία…Μέχρι αυτή τη στιγμή η σιωπή για τη συγγραφική ιδιότητα του Νίκου Δήμου είχε σταθεί εύγλωτη).
Να σταθεί κανείς μια μέρα ολόκληρη με τον Δαλάϊ Λάμα στον κήπο του σπιτιού του στην Αθήνα. Να βρεθεί σε ταξίδι με τον Οδυσσέα Ελύτη στη Φλωρεντία (σαν τίτλος βιβλίου μου κάνει αυτό). Μια ζωή ολόκληρη, τι άλλες εμπειρίες δυνατές μπορεί να επιθυμεί να ζήσει κανείς; Και μονάχα αυτά θα τα είχε παράσημα και καύχημα για μια ζωή. Να μη πω για την επείγουσα κλήση Καραμανλή (για το χουβαρνταλίκι με τη φωτογραφία…) ανήμερα του Αγίου Νικολάου, τον σφηνωμένο στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου (και πολύ νευρικό φαντάζομαι Αλέξη Μινωτή). Πάντως ο «Εθνάρχης» αγόραζε και χάριζε σε φίλους του τη «Δυστυχία…» ( βιβλίο μπεστ σέλερ-ευπώλητο που θα λέγαμε- που εσείς σχεδόν μισούσατε όπως ακριβώς ο Μάνος Χατζηδάκις «Τα παιδιά του Πειραιά»).
Τα βιβλία αν δεν κινούν εντός μας, αν δεν σηκώνουν τη σκόνη των χρόνων, μάταια περνούν μπροστά στα μάτια μας. Σας καταθέτω λοιπόν ευθύς μια μικρή δική μου εμπειρία που ανέσυρε στη μνήμη μου το μικρό ταξιδιωτικό σας για τη Φλωρεντία:
Στο μοναδικό μέχρι σήμερα ταξίδι μου στην Τοσκάνη, θυμάμαι πριν δεκαπέντε περίπου χρόνια -ίσως να ‘φταιγε και το κρασί στις όχθες του Άρνο -κοντά στο Πόντε Βέκιο μια βόλτα με τα πόδια μεσάνυκτα διαμέσου της Πλάζα ντε Λα Σινιορία προς τη Σάντα Μαρία Ντελ Φιόρε, όλο αυτό τον ασπροντυμένο σαν αγγέλους κόσμο των νέων παιδιών να συζητά, να αγκαλιάζεται, ν’ αδειάζει κουτιά μπύρας και να ζει κάτω από την πρόσοψη του ναού που φωτισμένη υπερβολικά έφεγγε σαν καμωμένη από ελεφαντόδοντο. Το Βαπτιστήριο απέναντι σιωπηλό με τους κεντημένους μπρούτζους στις πόρτες του. Την άλλη μέρα οι τουρίστες είχαν διώξει τη μαγεία.

Κλείνω εδώ τη φλυαρία μου. Ευχαριστώ και πάλι για την δυνατή και ενδιαφέρουσα αναγνωστική εμπειρία.
Για μερικούς ανθρώπους ευτυχώς έμειναν τα βιβλία. Ανάμεσα σ’ αυτά πολλά από τα δικά σας. Και …ο Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ φυσικά (διακόσια χρόνια στην αφάνεια μέχρι να τον ξαναπροβάλλει ο Φέλιξ Μέντελσον-Μπαρτόλντυ) μαζί με άλλους του συναφιού.
Μ’ αυτά αγκαλιά θα μας βρει φαντάζομαι όταν έρθει Εκείνος (Tο Aνερμήνευτο). Όμως όπως λέει ο Ιρβιγκ Γιάλομ «εμείς δεν θα είμαστε τότε εκεί». Γιατί λοιπόν να μας νοιάζει;

Σας ασπάζομαι ειλικρινά σαν από τα παλιά μαθητής και φίλος.

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 16.7.2009

ΣΤΑΘΗ ΠΕΛΑΓΙΔΗ: Οθωμανικά Διοικητήρια στον ελλαδικό χώρο 1850-1912

ΒΙΒΛΙΟ
ΠΑΝΟΥ ΤΣΟΛΑΚΗ
Οθωμανικά διοικητήρια στον ελλαδικό χώρο. 1850-1912
Εκδόσεις University Studio Press, ISBN: 960-12-1670-7, Θεσσαλονίκη 2008


 Αν αφορμηθούμε από το σημερινό Διοικητήριο / Υπουργείο Μακεδονίας – Θράκης, το οποίο ορθώνεται και προβάλλει μεγαλοπρεπώς σήμερα στο κέντρο της πόλης μας, είναι δύσκολο να φανταστούμε ότι έχομε μπροστά μας το τελευταίο τουρκικό / οθωμανικό Διοικητήριο της Θεσσαλονίκης, στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα.
Και ακόμη πιο δύσκολο να ερμηνεύσομε και να εκλογικεύσομε το θαύμα που οδήγησε στη μετάπλαση του πρώην ανατολίτικου οικιστικού τοπίου, με κυρίαρχο συστατικό το κιόσκι και το κονάκι, στην αστική ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική αυτού του μεγάρου, και κατ’ επέκταση, στην ευρύτερη ανάπλαση του αστικού περιβάλλοντος. Υπόψη ότι βρισκόμαστε στην τουρκοκρατούμενη Μακεδονία, προ του 1912. Βέβαια το παρουσιαζόμενο βιβλίο ερευνά και άλλα 34 Οθωμανικά Διοικητήρια του ελλαδικού χώρου: 10 σε Κρήτη, νησιά Αν. Αιγαίου, Δωδεκάνησα, 7 σε Ήπειρο και Θεσσαλία, 18 σε Μακεδονία και Θράκη.
Πάνω σ’ αυτό, ακριβώς, το ερώτημα κινείται η ερευνητική γραμμή αυτού του βιβλίου του καθηγητή Πάνου Τσολάκη.
Ποιες ήταν, πρώτα -πρώτα, οι πολιτικές και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που οδήγησαν σ’ αυτή την ανάπλαση του οικιστικού τοπίου και ανέβασαν τα παλιά κονάκια των Τούρκων Διοικητών σε σύγχρονα μέγαρα αστικού και ευρωπαϊκού τύπου.
Έπειτα, ποια ήταν τα κύρια αρχιτεκτονικά, τυπολογικά και δομικά χαρακτηριστικά, που επιβάλλονταν από το νέο πνεύμα και κλίμα δόμησης των εν λόγω τριανταπέντε (35) οθωμανικών Διοικητηρίων.
Με την επισήμανση ότι η μέχρι τώρα έρευνα για το θέμα ήταν ανύπαρκτη και η βιβλιογραφία πολύ περιορισμένη, ή απλά ερασιτεχνική, ο συγγραφέας, λειτουργώντας επαγωγικά και παραστατικά, κλιμακώνει την ερευνητική του διεργασία σε τρία επίπεδα:

Επίπεδο 1ο: Συνολικός εποπτειακός πίνακας των 35 οθωμανικών Διοικητηρίων σε ισάριθμες πόλεις του ελλαδικού χώρου, κατά ευρύτερες περιφέρειες: Νησιωτικού χώρου – Ηπείρου και Θεσσαλίας – Μακεδονίας και Θράκης. Ο πίνακας αναλύει την ιστορική ταυτότητα και τη σημερινή λειτουργία και κατάσταση των Διοικητηρίων ως εξής:

Πόλεις: 30
Αρχιτέκτονας: Τούρκος, Έλληνας, Ιταλός κ.ά.
Σημερινή χρήση: Νομαρχία, Δημαρχείο, Δικαστήρια κ.ά.
Κατεδαφισθέντα: 15

Θεωρώ χρησιμότατο τον εν λόγω πίνακα ακόμη και για τον κοινό αναγνώστη και μάλιστα στην αρχή του βιβλίου, πριν από την εισαγωγή.
Πρώτον, γιατί, κατά την παιδαγωγική αρχή της εποπτείας, δίνει την εικόνα της συνολικότητας, παιδαγωγικά απαραίτητη, για να κατανοηθούν τα υποθέματα των επιμέρους 35 Διοικητηρίων.
Έπειτα, συμβάλλει στην ιστορικά αξιόπιστη γνωριμία και επαφή του μέσου αναγνώστη με το περιβάλλον του.
Πόσοι, άραγε, από τους σημερινούς κατοίκους του Ρεθύμνου, των Σερρών, του Κιλκίς έχουν υπόψη ότι η Νομαρχία τους, ήταν οθωμανικό / τουρκικό Διοικητήριο, μέχρι το 1912, και πόσοι από τους Τρικαλινούς, Πρεβεζιώτες, τους κατοίκους της Κομοτηνής, της Αλεξανδρούπολης, της Καβάλας, τους Βεροιώτες, τους Φλωρινιώτες, γνωρίζουν ότι τα δικαστικά τους μέγαρα ήταν κάποτε οθωμανικά Διοικητήρια;
Το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε και για το ΚΑΠΗ της Νεάπολης Κρήτης, το Ταχυδρομείο της Ρόδου, το Δημαρχείο Μαργαριτίου Ηπείρου, το 5ο Γυμνάσιο Κατερίνης κ.ο.κ.

Επίπεδο 2ο: Ιστορική ερμηνευτική εισαγωγή για τους παράγοντες (πολιτικούς – κοινωνικοοικονομικούς) που συνέβαλαν στην ανάπλαση του οικιστικού τοπίου, από τα μέσα του 19ου αι. κ.ε., με τα σύγχρονα νεοκλασικά ιδιωτικά κτίσματα, κυρίως όμως, με τα μεγαλοπρεπή οθωμανικά Διοικητήρια, τα οποία έχουν εκτοπίσει τα παλιά γνωστά κονάκια:
Στα Χανιά, στο Ναύπλιο, στην Τριπολιτσά, στην Κόρινθο, στην Ύδρα, στη Χαλκίδα, στην Αθήνα, στα Γιάννινα, στην Πρέβεζα, στη Λάρισα, στα Τρίκαλα, στον Τύρναβο, στην Καστοριά, Αγιά κ.ά.
Ο συγγραφέας, πολύ σωστά, θεωρεί ότι ο σημαντικότερος παράγοντας, που εγκαινίασε και έδωσε αναγεννησιακή πνοή στη νέα περίοδο, ήταν το μεταρρυθμιστικό Διάταγμα του Σουλτάνου Αβδούλ Μετζίτ (1839-1861), το γνωστό Χάττι Χουμαγιούν (Λαμπρή Γραφή). Με το εν λόγω Διάταγμα, που θεσπίζεται το Φεβρουάριο του 1856, κατοχυρώνονται τα δικαιώματα ισοπολιτείας και ανεξιθρησκείας όλων των υπηκόων της αυτοκρατορίας. Συγκεκριμένα, κάθε θρησκευτική κοινότητα έχει το δικαίωμα να ανεγείρει, στεριώνει και επισκευάζει, εκκλησίες, τζαμιά, συναγωγές, νοσοκομεία, σχολεία, νεκροταφεία, και οποιαδήποτε ιδιωτικά οικήματα (άρθρα 9-10). Έπειτα καταργούνται οι κάθε είδους διακρίσεις λόγω θρησκείας, γλώσσας, εθνικής καταγωγής (άρθρο 12).
Αντιλαμβανόμαστε την τεράστια σημασία αυτού του Διατάγματος και για τις εθνικότητας (ελληνική, εβραϊκή, αρμενική κ.ά.).
Εξάλλου, και οι επόμενες διοικητικές και νομοθετικές ρυθμίσεις (Νόμος περί Βιλαετίων του 1867 και Σύνταγμα του 1876) λειτουργούν ως προέκταση του Χάττι Χουμαγιούν, του 1856, και διαμορφώνουν το κατάλληλο πολιτικό και πολιτιστικό κλίμα για την ανάπλαση του αστικού, κυρίως, τοπίου, όχι μόνο στην άρχουσα τάξη, αλλά και στα ευρύτερα κοινωνικά στρώματα: σε άρχοντες και αρχόμενους. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο συγγραφέας (σελ. 21), «Στα πλαίσια αυτά, άρχισαν να ανεγείρονται σύγχρονα δημόσια κτήρια, ανάμεσα στα οποία τη σημαντικότερη θέση κατείχαν τα κατά τόπους Διοικητήρια, που εξέφραζαν τη θεσμική κρατική υπόσταση και την επίδειξη ισχύος».
Επομένως, τα Διοικητήρια, ως έκφραση κρατικής παρουσίας και ισχύος έπρεπε να είναι σύγχρονα, μεγαλοπρεπή και επιβλητικά, κατά το βαθμό εξουσίας που συμβόλιζαν.
Όμως, ο συγγραφέας, πέρα από τον πολιτικό παράγοντα, επισημαίνει και τον κοινωνικό, καθώς είναι ορατός και ο ρόλος της τεχνογνωσίας, της εισαγόμενης τεχνολογίας και των απαραίτητων τεχνολογικών δομών εκπαίδευσης. Εξάλλου, αρκετοί αρχιτέκτονες είχαν ξένη καταγωγή και παιδεία. Επισημαίνει ακόμη, και τον οικονομικό παράγοντα, αφού ορισμένα διοικητήρια χτίστηκαν με τη συνδρομή των κατοίκων της περιοχής (Ρέθυμνο, Ιωάννινα, Πρέβεζα, Αργυρόκαστρο κ.ά.). Εξάλλου, από τα μέσα του 19ου αι. κ.ε., αισθητή ήταν η άνοδος του οικονομικού και πολιτιστικού επιπέδου του αλύτρωτου ελληνισμού.
Μέσα σ’ αυτό το ευρύτερο πολιτικό και κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο διαμορφώθηκαν ιστορικά οι συνθήκες και οι ανάγκες για την ανάπλαση του αστικού οικιστικού χώρου, γενικότερα, και των οθωμανικών Διοικητηρίων, ειδικότερα.
Επίπεδο 3ο: Καταγραφή, έρευνα και ερμηνεία των τριανταπέντε (35) οθωμανικών Διοικητηρίων του ελλαδικού χώρου, για το καθένα ξεχωριστά. Όχι μόνο όσων σώζονται, αλλά και των δεκαπέντε (15) που έχουν καταστραφεί τελείως στο πέρασμα του χρόνου.
Δεν θα προχωρήσω στα αρχιτεκτονικά – τυπολογικά γνωρίσματα των εν λόγω Διοικητηρίων. Δεν είμαι αρχιτέκτων.
Θα σημειώσω μόνο ότι ορισμένα από αυτά έχουν ιδιάζουσες αρχιτεκτονικές ιδιομορφίες, ενώ σε άλλα εντοπίζεται, και ερμηνεύεται ιστορικά από το συγγραφέα, η κοινή τυπολογική τους μορφή:
Συγκεκριμένα, τα Διοικητήρια της Δυτικής Μακεδονίας (Φλώρινα, Κοζάνη, Καστοριά) είναι «πανομοιότυπα μεταξύ τους», ενώ το Διοικητήριο της Πρέβεζας αποτελεί παραλλαγή τους.
Εξάλλου, στην ίδια τυπολογία ανήκουν τα Διοικητήρια: Ηρακλείου, Σάμου, Λήμνου, Ξάνθης, Καβάλας, Έδεσσας, Κιλκίς, Γιαννιτσών κ.ά. Και σε ξεχωριστή τα Διοικητήρια Ιωαννίνων και Θεσσαλονίκης. Είναι τα μεγαλοπρεπέστερα όλων, γιατί εκφράζουν ενισχυμένες ανώτατες εξουσίες: Τα Βιλαέτια της Μακεδονίας και της Ηπείρου.
Στο επίπεδο αυτό έχει μεγάλη σημασία να επισημάνουμε ότι, στην εξέταση των επιμέρους 35 Διοικητηρίων, ο συγγραφέας, προτάσσει, απαρέκκλιτα, το ιστορικό της ίδρυσης (χρονολογία, πρόσωπα, άλλοι παράγοντες, τοπικές συνθήκες), για να περάσει, στη συνέχεια, στα αρχιτεκτονικά, τυπολογικά, μορφολογικά γνωρίσματα του κάθε Διοικητηρίου και στις επόμενες χρήσεις του, μετά το 1912.

ΕΠΙΛΟΓΙΚΑ
1. Το βιβλίο αποτελεί πρωτογενή έρευνα αυτού του θέματος.
2. Αναπαριστά και ξαναζωντανεύει και τα 15 κατεστραμμένα Διοικητήρια, βάσει επιτόπιων μονογραφιών, προσωπικών μαρτυριών και ιδιωτικών αρχείων. Με την έννοια αυτή, λειτουργεί ως αντιδύναμη στη μανία καταστροφής των οθωμανικών και άλλων ξένων πολιτιστικών μνημείων.
3. Ερμηνεύει, με αξιόπιστα ιστορικά στοιχεία, όχι μόνο την ίδρυση και λειτουργία των οθωμανικών Διοικητηρίων, αλλά και τη διαμόρφωση του ευρύτερου αστικού χώρου των ελληνικών πόλεων του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ου αι. Την παραδοσιακή δηλ. αστική ταυτότητα της σημερινής Ελλάδας.
4. Ύστερα από την προώθηση της τοπικής ιστορίας στα Π.Σ. των Πανεπιστημίων και στα Α.Π. των σχολείων, το βιβλίο αυτό μπορεί να συμβάλλει στη μελέτη ιστορικών θεμάτων και προσώπων των παραπάνω 35 ελληνικών πόλεων.
5. Ανοίγει το δρόμο στη μελέτη και των άλλων οθωμανικών μνημείων (τζαμιά, λουτρά και άλλα) του ελλαδικού χώρου, τα οποία εξακολουθούν να λειτουργούν σήμερα με ποικίλες χρήσεις: ως μουσεία, ως πολιτιστικοί χώροι, ως ιδιωτικά καταστήματα κλπ (όσων δεν έχουν ερευνηθεί ακόμη).

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 16.7.2009

ΟΔΟΣ: Τόσο θορυβώδες το τίποτε

2.7.2009 | 499

Στην πολιτική, ταιριάζει απόλυτα η έννοια του «τα πάντα ρει». Μακροχρόνιοι πολιτικοί φίλοι ή ακόμη περισσότερο, στενοί συνεργάτες εξελίσσονται αστραπιαία σε αντιπάλους. Άλλοτε πάλι (σπανιότερα όμως αυτό), αντίπαλοι και εχθροί γίνονται στο τέλος φίλοι και σύμμαχοι. Όλα αυτά, όταν συμβαίνουν -και συμβαίνουν συχνά- δεν είναι πάντοτε κάτι το απαραίτητα κακό. Αρκεί βεβαίως οι ζυμώσεις που οδηγούν σ’ αυτές τις μεταβολές να εξελίσσονται στο φως, να γίνονται δημόσια. Και για να υπάρχει φως, ειδικά στις ριζικές μεταμορφώσεις, πρέπει να παρέχονται εξηγήσεις. Ειλικρινείς εξηγήσεις και διαβεβαιώσεις.

Στην Καστοριά οι εγγραφές, διαγραφές, μεταγραφές και προγραφές των πολιτικών σχέσεων στο κόμμα της Νέας Δημοκρατίας αποτελεί το αγαπημένο χόμπυ. Καθ’ ότι στο ΠαΣοΚ, των ανδρών επιφανών, κυριαρχεί η σιωπή.

Έτσι όλη η σχετική «δραστηριότητα» των παρασπονδιών εξαντλείται στις παρυφές, τους προθαλάμους και στα πέριξ του κυβερνητικού κόμματος. Εκεί που κανείς δεν γνωρίζει τι του ξημερώνει η επαύριον. Δεν γνωρίζει δηλαδή, εάν οι σημερινοί πολιτικοί του φίλοι, θα είναι και αύριο φίλοι του. Όμως και στο ζήτημα αυτό, όλα γίνονται εν κρυπτώ, και οι θεατές (πολίτες) απολαμβάνουν, χωρίς εξηγήσεις και άλλες περιττές φλυαρίες, το αποτέλεσμα των συσχετισμών που διαμορφώνονται στο άβατο της Νέας Δημοκρατίας. Όχι μόνο εν κρυπτώ, αλλά και εν απαραβύστω.

Για παράδειγμα -στο παρελθόν- θρυλική ήταν η εμφυλιακή αντιπαλότητα των Κωνσταντίνου Σημαιοφορίδη και Γεωργίου Καπαχτσή. Παρεμπιπτόντως, ποτέ δεν εξιχνιάσθηκε η (τότε) παρασκηνιακή συνεργασία του Κ. Σημαιοφορίδη με τον Φ. Πετσάλνικο.

Αργότερα πάλι, πολλοί θα θυμούνται το πολιτικό φλερτ του Δημητρίου Παπουλίδη (που προήλθε από το ΠαΣοΚ) με την Νέα Δημοκρατία, και ειδικά στην εποχή της εσωκομματικής παντοδυναμίας του Κ. Σημαιοφορίδη (κι αυτή η παρασκηνιακή συνεργασία δεν εξιχνιάσθηκε). Όπως και τις θεαματικές διακυμάνσεις της πολιτικής σχέσης του τ. δημάρχου Καστοριάς με τον (παντοτινό) βουλευτή του ΠαΣοΚ που κινούνταν μεταξύ των ορίων του κακού και του χειρίστου.

ΟΔΟΣ: Εσείς, γιορτάσατε τον Κλήδονα;

Πολιτιστικές εκδηλώσεις

"Το καλοκαίρι στις 24 Ιουνίου στην Καστοριά γιορτάζεται ο Κλήδονας που συμπίπτει με την γιορτή του Άη Γιάννη Προδρόμου. Αναβιώνοντας το έθιμο, τα αγόρια φέρνουν ένα κλωνάρι με αγκάθια που το στολίζουν με φρούτα, ενώ τα κορίτσια φέρνουν «βουβό νερό» από την λίμνη.

In summers, on July 24th, we have the celebration of Klidonas that coincides with the celebration of Saint John. Reviving this custom, boys bring a prickly branch that they decorate with fruits, while girls brings the “silent water” from the lake".

Τουριστικός οδηγός Καστοριάς
της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Καστοριάς,
2009, σελ. 23.

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 9.7.2009

ΟΔΟΣ: Εσείς κολυμπήσατε στην λίμνη;

"Κολύμπι στην λίμνη ή στο ποτάμι

Μία βουτιά στην λίμνη της Καστοριάς
ή στα κρυστάλλινα νερά του Αλιάκμονα, μπορεί να είναι μία αναζωογονητική
εμπειρία για τους φυσιολάτρες επισκέπτες.

Swimming in the Lake or the River

A plunge in the lake of Kastoria
or the crystal waters of Aliakmonas
can be an invigorating experience for the naturist visitors".

Τουριστικός οδηγός Καστοριάς της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Καστοριάς, 2009, σελ. 36. 

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 9.7.2009