ΧΡΥΣΟΥΛΑ ΠΑΤΡΩΝΟΥ-ΠΑΠΑΤΕΡΠΟΥ: Η Ταναγραία Κόρη

ΟΔΟΣ 3.4.2025 | 1267

Φυσικά και η αφορμή δεν ήταν το ποίημα του Ρίλκε, η Ταναγραία Κόρη. Φυσικά και δεν είχα σκεφτεί ποτέ μου να ασχοληθώ με τα αγαλματίδια αυτά που βρέθηκαν θαμμένα στη γη τής Τανάγρας. Όταν, όμως, αντίκρισα, αρκετά χρόνια πριν, μια τέτοια κόρη στο αρχαιολογικό μουσείο Αθηνών, όταν με συνεπήραν η χάρη και η ευγένεια της μικροσκοπικής αυτής φιγούρας, θέλησα κάτι περισσότερο να μάθω. Ω! Για σκέψου! Ειδικά κοροπλαστικά εργαστήρια είχαν στηθεί στη Βοιωτία, στην Τανάγρα, κάπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια πριν, και φτιάχνανε πανέμορφες κόρες από τερακότα. Μαζική, ποιοτική παραγωγή για εξαγωγή μάλλον. Πού να καταναλωθούν τόσες πολλές στην επαρχία; Στις ευημερούσες τότε πόλεις, την Αθήνα και την Αλεξάνδρεια. Ταφικά κτερίσματα, λένε οι μεν. Γούρι, σαν τις σημερινές γαλάζιες πέτρες, ισχυρίζονται οι δε. Όποια κι αν ήταν η πραγματική τους χρήση, καλλονές οι κόρες. Που βέβαια, δεν ήταν όλες τους πανομοιότυπες. Το μόνο κοινό μεταξύ τους οι μικροσκοπικές τους διαστάσεις. Άλλες όρθιες, άλλες καθιστές, όλες τους γοητευτικές. 

Και είναι να απορείς: τι εργαστήρια ήταν αυτά; Ποιος ή ποιοι καλλιτέχνες ετοίμαζαν τα καλούπια; Αρχίζω να ψάχνω στοιχεία, εικόνες από άλλες κόρες. Βαμμένες αρχικά με άσπρο χρώμα, δέχονταν στη συνέχεια διάφορους χρωματισμούς, ποτέ ίδιους σε όλες τις φιγούρες. Όλα, πάντως, τα χρώματα σε καλαίσθητους συνδυασμούς, οι οποίοι αναδείκνυαν την ενδυμασία τους και τα στολίδια τους. Ακόμη και έφιππες αντικρίζω σε μία συλλογή της Αλεξάνδρειας. Άλλες πάλι, παρουσιάζουν μόνο κεφάλια με περίτεχνα χτενίσματα. Μαθαίνω πως κεφάλια και χέρια έμπαιναν σε ξεχωριστά, ξύλινα καλούπια, και έπειτα τα κολλούσαν στον κορμό. Τα πρότυπα ήταν πρόσωπα πραγματικών γυναικών. 

Μα είναι δυνατόν; Αναρωτιέμαι τι τεχνίτες ήταν εκείνοι που κατάφερναν να αποδώσουν με τέτοια ακρίβεια γυναικεία χαρακτηριστικά; Και ποιες γυναίκες, ποιες κόρες ήταν τα μοντέλα τους; Θαυμάζω εκείνη με τον έρωτα αγκαλιά στο Ερμιτάζ της Πετρούπολης. Εκθαμβωτικής ομορφιάς βρίσκω τη γαλάζια κόρη στο Λούβρο. Και ο Ρίλκε; Άραγε σε ποια απ’όλες, όσες αντίκρισε στο Λούβρο, αφιέρωσε το ποίημά του; Ποια ήταν εκείνη που η χειρονομία της έμεινε ξάφνου στον αέρα; Τόσο φιλάρεσκη η κόρη που πέρα από τον εαυτόν της για τίποτα δεν νοιαζόταν; Και γιατί ο ποιητής ένιωσε πιότερη κατανόηση και συμπάθεια γι’ αυτές απ’ ό,τι έναν χρόνο πριν, όπως ο ίδιος καταλήγει στο ποίημά του; Διαβάζω πιο προσεκτικά την «Ταναγραία» αλλά μένω ακόμη με την απορία. Και πώς του επέτρεψαν να υψώνει και να στρέφει το ένα αγαλματίδιο μετά το άλλο; Βέβαια, το ποίημα του Ρίλκε το διάβασα μόνον όταν είχα γυρίσει σχεδόν όλα τα σημαντικά μουσεία του κόσμου, στα οποία φυλάσσονταν συλλογές με Ταναγραίες κόρες. Άλλωστε, έτσι κι αλλιώς, ένα μήνα κάθε χρόνο τον διέθετα για επίσκεψη διαφόρων πόλεων ανά τον κόσμο, οι οποίες ήταν ξακουστές ως λίκνα πολιτισμού. Γιατί όχι, λοιπόν, επισκέψεις σε μουσεία με τις λατρεμένες κόρες μου; 

Κι αφού τέλειωσα με την καταγραφή όλων των συλλογών που είχα επισκεφτεί, άρχισα να παρατηρώ τις ζωντανές κόρες που τύχαινε να βρεθούν μπροστά μου και να ψάχνω εκείνη που θα έμοιαζε περισσότερο σε μια κόρη της Τανάγρας. Εμμονή, έλεγαν όλοι. Εμμονή, έστω. Ωστόσο, το μάτι μου είχε εξασκηθεί τόσο πολύ, ώστε ξεχώριζα από μακριά όποια πλησίαζε κάπως στη μορφή αυτή. Συνταξιούχος ήδη, διέθετα όλο μου τον χρόνο σε κεντρικά καφενεία και δεν μου ξέφευγε καμιά περαστική. Ένα είδος ηδονοβλεψία είχα γίνει, επέμεναν οι φίλοι μου. Αδύνατον να τους εξηγήσω πως ο ορισμός της διαστροφής αυτής δεν αντιστοιχούσε διόλου στην περίπτωσή μου. Απλώς ήθελα να διαπιστώσω αν θα μπορούσε στη σημερινή εποχή να υπάρξει ένα αντίστοιχο μοντέλο με εκείνο της Τανάγρας.

Πώς να γίνω πιστευτός; Στη Θεσσαλονίκη είχα βρεθεί, συγγενείς ήθελα να συναντήσω έπειτα από πολλά χρόνια. Στο μουσείο βρέθηκα και πάλι, μαζί με μία αγαπημένη μου ανιψιά. Και τότε, ενώ μπροστά στις Ταναγραίες κόρες είχαμε σταματήσει, περνάει δίπλα μας μία καθαρίστρια με τον κουβά στο χέρι και ήλθε η αποκάλυψη: έμοιαζε εκπληκτικά με την κόρη που μόλις θαυμάζαμε! Προτού προφτάσω να αντιδράσω, είχε γίνει καπνός. Ναι, αλλά τώρα ήξερα. Ήξερα πως τα μοντέλα των κοροπλαστών κυκλοφορούσαν ακόμη στην πατρίδα τους, ολοζώντανα! Ενθουσιάστηκα, συγκινήθηκα και φρόντισα να πληροφορηθώ από τον υπεύθυνο του μουσείου το όνομά της. Αφού με κοίταξε απορημένος, ζήτησε να μάθει τα στοιχεία της εν λόγω καθαρίστριας. Βουλγάρα ήταν, Βιολέτα το όνομά της...

Έκτοτε, έπαψα να ασχολούμαι με τις Ταναγραίες κόρες. Με τις κόρες γενικά. Ψάχνω να βρω τώρα κάτι άλλο να απασχολώ το ανήσυχο μυαλό μου.

Μετά την επίσκεψη αυτή στο μουσείο, χάρισα στην ανιψιά μου μία Ταναγραία κόρη, που είχα αποκτήσει πολλά χρόνια πριν σε αρκετά υψηλή τιμή, με μακρύ, πτυχωτό μανδύα, ο οποίος καλύπτει τα δυο της χέρια και την επίσης μακριά, πτυχωτή εσθήτα της, υψηλής αισθητικής αντίληψης. Και τότε, αντί για του Ρίλκε, αποφασίζω να της αφιερώσω το ποίημα της Κόρρινας από τη Βοιωτία, γραμμένο πεντακόσια χρόνια προ Χριστού:

ἐπί με Τερψιχόρα [καλῖ]

καλὰ ϝεροῖ᾿ ἀϊσομ[έναν]

Ταναγρίδεσσι λ[ευκοπέπλυς]·

μέγα δ᾿ ἐμῆς γέγ[αθε πόλις]

λιγουροκω[τί]λυ[ς ἐνοπῆς.]

λόγια δ᾿ ἐπ᾿ πατέρω[ν]

κοσμείσασα ϝιδιο[...]

παρθ[έ]νυσι κατά[ρχομη·

πο]λλὰ µὲν Κα̣φ̣[ισὸν ἱώνγ᾿

γ’ ἀρχ]αγὸν κόσμ[εισα λόγυ]ς,

και πάλι με καλεί η Τερψιχόρη

για τις λευκόπεπλες γυναίκες της Τανάγρας 

άσμα ηρωικό να ψάλλω·

Ευφραίνεται η πόλη όλη

Με το χαρούμενο, κεφάτο άσμα μου.

Λόγια που απ’ των πατέρων μας

τα χρόνια ακόμη υμνούνται

με Τέχνη ξέχωρη ανασκαλεύω

για να κοσμήσω τις παρθένες

Στη μνήμη της Ταναγραίας κόρης, αγαπημένης μου Σοφίας Κλειούση.

Φωτογραφία: Ταναγραία Κόρη, "Η Γαλάζια Κόρη" του Λούβρου, με βεντάλια, χιτώνα, ιμάτιο-πέπλο (330-300 πΧ).

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 3 Απριλίου 2025, αρ. φύλλου 1267.