Στάχτες και δάκρυα στην λίμνη

 

ΟΔΟΣ 3.4.2025 | 1267

Στις 26 Μαρτίου 2025, στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια της έκθεσης τεκμηρίων και σπάνιου αρχειακού υλικού για την εβραϊκή κοινότητα Καστοριάς υπό τον τίτλο «Στάχτες και δάκρυα στην λίμνη... Ιστορία των Εβραίων της Καστοριάς», με κεντρική ομιλήτρια την ιστορικό Δρ Οντέτ Βαρών-Βασάρ. Η έκθεση βασίστηκε στο ομότιτλο βιβλίο του δικηγόρου - συγγραφέα Θρασύβουλου Παπαστρατή, η έρευνα-μελέτη του οποίου ξεκίνησε να δημοσιεύεται στην ΟΔΟ το 2009, και στην συνέχεια εκδόθηκε σε βιβλίο· καθώς και σε άλλες αξιόλογες μελέτες για την εβραϊκή κοινότητα της Καστοριάς. Στην εκδήλωση ο ιστορικός ερευνητής, συγγραφέας και φίλος της ΟΔΟΥ κ. Θρασύβουλος Παπαστρατής εκφώνησε το πιο κάτω χαιρετισμό:

ΠΡΩΤΟΑΝΤΙΚΡΙΣΑ την Καστοριά όταν ήμουν παιδί και με γοήτευσε η αρχιτεκτονική κληρονομιά και η φυσική της ομορφιά. Ήμουν ανύποπτος τότε για την πολύ μεγάλη ιστορία που σχετίζεται με την εβραϊκή κοινότητα της λιμναίας πόλης. Πολλά χρόνια αργότερα, όταν άρχισα να μελετώ την ελληνοεβραϊκή ιστορία, έφτασα στην Καστοριά κατά ένα τρόπο ανάστροφο.

Καθώς παράλληλα μελετούσα την ιστορία των μειονοτήτων της Κωνσταντινούπολης, βρέθηκα μπροστά στο ερείπιο της Συναγωγής της Καστοριάς στο Μπαλατά, στο Τεκφούρ σαράι της Κωνσταντινούπολης. Εκεί βρισκόταν η Συναγωγή που είχαν χτίσει Καστοριανοί ελληνόφωνοι Ρωμανιώτες Εβραίοι που είχαν αναγκαστικά μεταναστεύσει στα 1453.

Έτσι λοιπόν από το Μπαλατά της Πόλης, την άνοιξη του 2000, επέστρεψα στη λίμνη της Καστοριάς, αναζητώντας ίχνη των δικών μου ανθρώπων, ίχνη μιας τρισχιλιόχρονης ιστορίας. Προηγουμένως είχα διαβάσει τις αναμνήσεις από τα Στρατόπεδα του θανάτου της Μπέρρυς Ναχμία και μία αρχιτεκτονική μελέτη του Πάνου Τσολάκη. 

Θέλησα να προχωρήσω σε έρευνα πεδίου, παράλληλα με την επιστημονική μελέτη. Με εφόδια λοιπόν τα διαβάσματα αυτά, άρχισα να ψάχνω τα στενά της Εβραΐδας, τα σοκάκια της Καστοριάς και με έκπληξη και θλίψη διαπίστωσα ότι η τρισχιλιόχρονη ιστορία των Ελλήνων Καστοριανών Εβραίων είχε χαθεί. Άρχισα να ρωτώ τους κατοίκους, που με κοιτούσαν όλοι με έκπληξη. Κάτοικοι νέοι και ηλικιωμένοι αγνοούσαν εντελώς ότι μερικές δεκαετίες πριν, στην πόλη τους υπήρχε μία ακμαία και μεγάλη εβραϊκή κοινότητα. 

Την άγνοια των ντόπιων και ασφαλώς την άγνοια μεγάλου μέρους των συνελλήνων, θέλησα να αντιμετωπίσω με τις μελέτες μου. Στην άγνοια αυτή στοχεύει σίγουρα και η σημερινή έκθεση. Η μνήμη πρέπει να ξεδιπλωθεί και να γίνει γνώση και κοινό κτήμα.

Η τρισχιλιόχρονη εβραϊκή ιστορία καθόρισε αυτή τη χώρα και σημάδεψε ευεργετικά και ανεξίτηλα την Καστοριά. Η ανθρώπινη συντριπτική απώλεια το 1943-44, σε πολλές περιπτώσεις συνοδεύτηκε από εξαφάνιση του υλικού πολιτισμού. Αυτό συνέβη και στην Καστοριά. Οι Εβραίοι έγιναν στάχτη και η ιστορία τους θάφτηκε στη λήθη. Στάχτες και δάκρυα. 

Άρχισα να δημοσιεύω κείμενα για τους Εβραίους της Καστοριάς στην καλή και φιλόξενη τοπική εφημερίδα «ΟΔΟΣ». Όμως, το βιβλίο αυτό, στο οποίο στηρίζεται η παρούσα έκθεση δεν θα είχε εκδοθεί ποτέ, αν δεν υπήρχε ο αείμνηστος φίλος μου Μωυσής Κωνσταντίνης. Ένα πρωί του Δεκέμβρη του 2009, ο αξέχαστος Μάκης μού τηλεφώνησε και μου είπε την πρόταση του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου να εντάξει στις εκδόσεις του το βιβλίο και όπως μου είπε, έπρεπε να του το στείλω χθες ώστε να εκδοθεί άμεσα. Στη μνήμη του λοιπόν αφιερώνω αυτές τις λίγες γραμμές. 

Η σπουδαία αυτή έκθεση οφείλεται στην αγαπητή μου Ξένια Ελευθερίου, η οποία πάντοτε αεικίνητη και δραστήρια, βρίσκεται παντού και κάνει ό,τι μπορεί για να προβάλει την ιστορία μας, τη μεγάλη ιστορία των Ελλήνων Εβραίων. Σε ευχαριστώ πολύ Ξένια, από καρδιάς, για τη μεγάλη τιμή. Ευχαριστίες φυσικά, οφείλω και στην Ισραηλιτική Κοινότητα, αλλά και στην ΑΜΚΕ Eran. Θα τολμήσω κλείνοντας ένα λόγο αισιόδοξο. Eran, ήταν. Όμως: 

Esta noche todos aki somos jidios griegos Kasturyanos y estamos mucho contentos porke muestra historia no fue olvidada

Απόψε εδώ είμαστε όλοι Ελληνοεβραίοι της Καστοριάς και είμαστε πολύ χαρούμενοι γιατί η ιστορία μας δεν ξεχάστηκε.

Σας ευχαριστώ πολύ.

Θρασύβουλος Παπαστρατής

Δικηγόρος παρ' Αρείω Πάγω - ΜSc, MΑ Δημόσιας Ιστορίας

Περισσότερες πληροφορίες:

Η έκθεση η οποία βασίστηκε στο ομότιτλο βιβλίο του συγγραφέα Θρασύβουλου Παπαστρατή, καθώς και σε άλλες αξιόλογες μελέτες για την εβραϊκή κοινότητα της Καστοριάς, παρουσιάζει για πρώτη φορά τεκμήρια και σπάνιο αρχειακό υλικό από τους συλλέκτες και ερευνητές Χρήστο Καββαδά, Σπυρίδωνα Αναγνώστου, Νόρα Κούνιο και Πέτρο Παπακυριακού. Για την υλοποίησή της πραγματοποιήθηκε έρευνα στο αρχείο του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος και στο αρχείο του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ στη Θεσσαλονίκη. Εντάσσεται στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για την 80ή επέτειο από την απελευθέρωση του στρατοπέδου εργασίας και εξόντωσης του Άουσβιτς Μπίρκεναου. Η πρωτοτυπία της έκθεσης έγκειται στο γεγονός ότι εκτίθενται προπολεμικά, κατοχικά και μεταπολεμικά έγγραφα και τεκμήρια. Παρουσιάζεται ψηφιακά η τρισδιάστατη αναπαράσταση της προπολεμικής συναγωγής Αραγονίας της Καστοριάς που υλοποιήθηκε από τον Δρ. Ηλία Μεσσίνα.Οι επισκέπτες έχουν επίσης την ευκαιρία να ξεναγηθούν σε μία νέα εφαρμογή ψηφιακού χάρτη της Καστοριάς, στον οποίο σημειώνονται κατοικίες, λατρευτικοί χώροι και σημεία εβραϊκής παρουσίας. Με την χρήση οθόνης αφής, μπορούν να αναζητήσουν ένα από τα διαθέσιμα σημεία στον χάρτη και επιλέγοντάς τα με ένα άγγιγμα, μπορούν να έχουν πρόσβαση σε πλούσιο πληροφοριακό υλικό, σχέδια και παλιές φωτογραφίες. Μία εφαρμογή εικονικής πραγματικότητας με τη χρήση γυαλιών (vr) δίνει τη δυνατότητα στον επισκέπτη να πετάξει πάνω από την πόλη της Καστοριάς και να γνωρίσει τα σημαντικότερα σημεία εβραϊκής παρουσίας. Μία εφαρμογή εικονικής πραγματικότητας με τη χρήση γυαλιών (vr) δίνει τη δυνατότητα στον επισκέπτη να πετάξει πάνω από την πόλη της Καστοριάς και να γνωρίσει τα σημαντικότερα σημεία εβραϊκής παρουσίας. Το πληροφοριακό περιεχόμενο είναι διαθέσιμο στην ελληνική και αγγλική γλώσσα Ταυτόχρονα, η έκθεση πλαισιώνεται από την προβολή οπτικοακουστικού υλικού. Συγκεκριμένα προβάλλονται δύο ιστορικές ταινίες από την επίσκεψη του Μπόκο Μάγιο το 1937, ένα πολύτιμο τεκμήριο της εβραϊκής ζωής στην προπολεμική Καστοριά, το ντοκιμαντέρ «Trezoros, The lost Jews of Kastoria», το το βίντεο «Shed a tear for us» παραγωγής του Δήμου Καστοριάς και το βίντεο «Καστοριά» του Τζιλ Λούπο. Στόχος της έκθεσης είναι να προσεγγιστεί η πλούσια ιστορία της προπολεμικής εβραϊκής κοινότητας της Καστοριάς, καθώς και το τραύμα του Ολοκαυτώματος. 

￭ Το χρονικό των διώξεων: Το πρωί της 24 ης Μαρτίου του 1944 περίπου 1.000 καστοριανοί εβραίοι στοιβάχτηκαν υπό καθεστώς βίας στο γυμνάσιο θηλέων και την επόμενη ημέρα, ανήμερα της εθνικής επετείου της 25 ης Μαρτίου οδηγήθηκαν με φορτηγά στο γκέτο του Χαρμάνκιοϊ όπου και παρέμειναν ως έγκλειστοι στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Παύλου Μελά στην Θεσσαλονίκη. Από εκεί αναχώρησαν την 1 η Απριλίου από τον παλαιό σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης με προορισμό το στρατόπεδο Άουσβιτς-Μπίρκεναου στην Πολωνία. Οι απώλειες της κοινότητας της Καστοριάς ανέρχονται σε ποσοστό 96%. Μόνο 35 Καστοριανοί εβραίοι κατάφεραν να διασωθούν. Ανάμεσα στις επιζήσασες ήταν και η Μπέρρυ Ναχμίας, με τον αριθμό 76859 του κρατουμένου του Άουσβιτς στο χέρι της, μία εμβληματική φυσιογνωμία του ελληνικού εβραϊσμού που αποτέλεσε σύμβολο του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα.

￭ Επιστημονική επιτροπή της έκθεσης: Δρ. Ξένια Ελευθερίου - Θρασύβουλος Παπαστρατής (συγγραφέας-ερευνητής) - Χρήστος Καββαδάς (συλλέκτης-ερευνητής) - Δρ. Ηλίας Μεσσίνας - Υπ. Δρ. Αναστασία Λουδάρου (Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος) - Νισσήμ Μεβοράχ (Eran) - Yπ. Δρ. Μαριάντζελα Χατζησταματίου. 

￭ Η έκθεση θα διαρκέσει έως την 31η Αυγούστου 2025. Αγίου Μηνά 11, 54646 Θεσσαλονίκη, τηλ. 2310250406. Δευτέρα-Παρασκευή 09:00-14:00, Τετάρτη 09:00-14:00 & 17:00-20:00, Κυριακή 10:00-14:00. Γενικό είσοδος 8,00 €. Φοιτητικό: 3,00 €. Δωρεάν είσοδος για ανήλικους έως 18 ετών, ανέργους και ΑΜΕΑ.

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 3 Απριλίου 2025, αρ. φύλλου 1267.