ΕΛΕΝΗΣ ΚΩΣΤΕΑ: Λογοτεχνική κριτική των "Πικραλίδων"

που έγραψε και κυκλοφόρησε πριν από έναν χρόνο

ο συμπατριώτης μας Στάθης Μασκαλίδης

Έχουν κάτι από πίκρα στη ρίζα τους οι πικραλίδες, που στην πραγματικότητα πρόκειται για χυμώδη, από τα πρώτα ανοιξιάτικα ανθάκια του αγρού, με το έντονης ώχρας λουλούδι του να μεταμφιέζεται σε λίγο σε εναέριο, διάφανο, τέλειων γεωμετρικών προδιαγραφών σε κυκλικής μορφής ανθό, εξωπραγματικής κι ευάλωτης υφής, που απ’ το κέντρο του ακτινωτά ξεκινούν ατέλειωτα λευκά ή ζαχαρόχρωμα βελάκια πούπουλου, τα ανά πάσα στιγμή έτοιμα να εκσφενδονιστούν στ’ άπειρο

Μυθιστόρημα, που σε πολλά θυμίζει έντονα του Γάλλου κλασσικού, Σταντάλ, τον έρωτα, τον κενόδοξο ή τον μεγάλο, δυσκολεύομαι να προσδιορίσω με βεβαιότητα, ο οποίος έντονος έρωτας, ναι, μεν κοινωνικά αναδεικνύει τον κύριο ήρωα, μα τον κάνει λειψό λίγο έναντι εκείνου, που τρέφει η κυρία ντε Ρενάλ, που από χρόνια βασανιστικού χωρισμού, ζηλοφθονίας, βλακείας να ενστερνιστεί τον παπά της ενορίας, λυγίζει και προκαλεί αμετάκλητα τον αγαπημένο της Ζυλιέν, στην οποία πρόκληση αντιδρά όλο οργή ο τελευταίος και τρέχει να την αφανίσει… Η σύζυγος, με τα μέσα, που διαθέτει η ελίτα μπορεί να τον σώσει, μα εκούσια διαλέγει το τέλος, γιατί δίπλα στη Ματθίλδη, αναδεικνύεται τώρα, όχι όπως ήταν αρχικά, συγκίνηση ερωτική και περιπέτεια ν’ αποπλανείς τη γυναίκα του Δημάρχου, που στα χρόνια θα μπορούσε να ’ταν και η μάνα σου, τώρα ξεδιπλώνεται σ’ όλο το υπέροχο συναισθηματικό του εύρος με τη δοκιμασία του θανάτου όπως υπάρχει και στον Στάθη Μασκαλίδη, ο αληθινός μεγάλος έρωτας για την κα ντε Ρενάλ. Τελικά πεθαίνουν μαζί, κείνος εκούσια βαδίζοντας στη λαιμητόμο, αυτή την επομένη της εκτέλεσης από θλίψη, σφιχταγκαλιάζοντας τα τρία της μικρά παιδιά. Περισσότερο τυχερός στάθηκε ο κύριος ήρωας στις "Πικραλίδες", του οποίου ο αληθινός έρωτας θα ζήσει και θα ευδοκιμήσει. Όμως για να φτάσει στα αίσια, περνά τον Γολγοθά του, μεγάλος πόνος ψυχής, που ποθεί και πέφτει σε τοίχο. Ένας έρωτας, που χρόνια ατέλειωτα, κάποιοι από εμάς, τον κουβαλάμε στο πετσί μας, γιατί κρατάει χρόνια, κακά τα ψέματα, αυτή η κολόνια. Η Ματθίλδη θα αναγείρει για τον αγαπημένο της Ζυλιέν ανδριάντα, στομφώδη άραγε ν’ ακούγεται; Μα αυτή είναι η ψυχική παρόρμηση, όπως θα δούμε στις "Πικραλίδες" το άγγιγμα του θανάτου να συνεφέρει απ’ την αλαζονεία της τη Φανή...

Τελικά σε τι χρειάζονται τέτοιες εμπειρίες, πού αποσκοπούν, σε τι θα ωφελήσουν; Δεν θα ήταν φρονιμότεροι οι έρωτες με τις Ελπίδες και κυρίες ντε Ρενάλ εξαρχής; Αφόρητος πόνος των συμπληγάδων του κενόδοξου έρωτα, έλλειψη κατανόησης, τα λάθη ως την κατρακύλα και παραβίαση ηθικών κανόνων: θα αναμετρηθεί και με τους τρεις του φίλους ο Σώτος τον Άρη, τον Χρόνη και τον Δημητρό, χάνοντας τους όλους σχεδόν. Οι πανεπιστημιακοί μου διδάσκαλοι θυμάμαι έλεγαν για να ευδοκιμήσουν ζευγάρια σαν του Μαρξ, η γνωριμία τους ξεκινά εκ παιδιόθεν, ζουν στο ίδιο περιβάλλον, οι οικογένειες τους συνδέονται με δεσμά φιλίας, γιατί όπως θα πει και ο Μαρξ αγάπη σημαίνει να ατενίζεις με το ταίρι σου προς την ίδια κατεύθυνση κι όχι να αλληλοκοιτάζεστε. Πόσοι και πόσοι δεν έχασαν την ψυχή τους στα γρανάζια τέτοιων ερώτων, στον σκοτεινό Ρομαντισμό η Μαργαρίτα πλάι του Φάουστ της, θα χάσει αδερφό,υγεία, άλλη Ωφελεία σαν του Σαίξπηρ κι ετούτη, το μωρό της τέλος;! Άλλο το φωτεινό κλασσικό, που περιγράφει στα έργα του Ομήρου και του Ευριπίδη η μοναδική Αρχαιότητά μας, ο έρωτας της Ελένης! 

Αν, λοιπόν είμαστε μύστες παρόμοιων ερώτων, ας βάζουμε ψηλά τον πήχη, όσο είναι αυτό δυνατό, ας εμπλέκαμε τον έρωτα μας στον κοινωνικό μας αγώνα για την απελευθέρωση της ανθρωπότητας, όπως τολμώ να σημειώσω την φιλία Λένιν και Στάλιν, δυο σιδερένιες θελήσεις, που άλλαξαν τον κόσμο, γιατί ο άνθρωπος στον συνάνθρωπο του είναι αδερφός, φίλος και σύντροφος! Για εμάς, τους πιο κενούς θνητούς θα έλεγα ας έχουμε για πυξίδα όταν πλοηγούμαστε στα βαθιά αυτά νερά τα ηθικά ιδεώδη. Τραγουδά η διάσημη Ιταλο-Αιγύπτια Δαλιδά στo “Je suis malade”: είμαι πολύ άρρωστη. Δεν ονειρεύομαι πια. Δεν μπορώ να πετάξω. Δεν έχω παρελθόν και μέλλον, Έχω πιάσει πάτο, πώς να ζήσω χωρίς εσένα; Δεν είμαι ωραία, αφέθηκα. Είμαι μόνη, δεν έχω κανέναν να αγαπήσω. Η ζωή μου έχει σταματήσει αφού έφυγες. Και από ιδία εμπειρία, θα συμπληρώσω, αυτή η αγάπη έχει δυο πρόσωπα: απ’ τη μια ο φλογερός ασίγαστος πόθος κι από την άλλη το απέραντο χάος μίσους, αν την ενέπλεξες στον ανώτερο κοινωνικό αγώνα, καίγονται απ’ το μίσος, τη δύναμή του, έντρομοι οι εχθροί, βέβαια ακριβό το τίμημα του τολμήματός σας παράφοροι τρελοί ερωτευμένοι...

Η Φανή ήταν ανώριμη και εγωιστική, η αγάπη ομοιότητας κλίσεων (η δεύτερη, που μπορεί να γίνει, γράφει ο Σταντάλ στο δοκίμιο "Περί έρωτος" εξίσου δυνατή με την αγάπη πάθους), της Ελπίδας, κέρδισε τον Στάθη, αγαλλίασε μια βαθιά δοκιμασμένη ψυχή κι εμείς οι αναγνώστες στο κατόπι της. Τέλος καλό, όλα καλά. Και έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα, όπως γράφουν τα παραμύθια...

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 12 Ιουνίου 2025, αρ. φύλλου 1276.