Πάσχα

ΑΝΔΡΕΑ ΒΙΤΟΥΛΑ: Ἡ ἀκρισία γεννᾶ τὴν κρίση

ΟΔΟΣ 627 | 9.2.2012

Πολίτης δὲν ριζώνεσαι, πρὶν νὰ χριστεῖς ὁδίτης.
Δημήτρης Κοσμόπουλος, Ἐπιτύμβιο


Οἱ διαπιστώσεις, τὰ σχόλια καὶ οἱ ἑρμηνεῖες, ποὺ ἀφοροῦν στὴν περιλάλητη κρίση, κατακλύζουν ὡς πλημυρίδα τὸν δημόσιο λόγο. Σπανίως ὅμως ὁ ἀκροατὴς ἢ ὁ ἀναγνώστης ἀπαντᾶ λόγο ἀνθεκτικότερο τῆς φλυαρίας, τῶν γενικόλογων τοποθετήσεων, τῶν προπαγανδιστικῶν ἀφορισμῶν. Διότι χαρακτηριστικὸ τῶν παραπάνω εἶναι ἁπλῶς ὁ θόρυβος, ὁ ὁποῖος ἀδυνατεῖ νὰ ἐγγράψει προοπτική, νὰ κυοφορήσει ἀπαντοχή. Ἡ ἀφόρητη πλήξη ποὺ διαχέουν διαθέτει πρόσημο οἰκονομικό, κοινωνικό, ψυχολογικό, θρησκευτικό, ἀναλόγως τῆς σκοπιμότητος ποὺ ὑπηρετεῖ κάθε φορὰ ὁ ὑπερφίαλος πομπός της.
Ὁ καταιγισμὸς τῶν κοινοτοπιῶν ὅμως ἀποδεικνύεται ἐξόχως ἀποκαλυπτικός. Σηματοδοτεῖ ἀργὰ ἀλλὰ καὶ ἀναντίρρητα τὴν ἀνεπάρκεια κάθε ἰδεολογήματος. Παραφράζοντας τὸν γερο-Μάρξ θὰ μποροῦσαμε νὰ ποῦμε ὅτι τὸ ἐποικοδόμημα ξηλώνεται ἐλπιδοφόρα, καθὼς ἡ βάση τῆς καταναλωτικῆς ἀφασίας κατακρημνίζεται στὸν λάκκο ποὺ ἡ ἴδια ἔσκαψε.
Σύμφωνα μὲ τὴν παράδοσή μας ὁ θάνατος λογίζεται κοίμηση. Ὅλοι οἱ κεκοιμημένοι θὰ ἀναστηθοῦν. Εἰς ζωὴν αἰώνιον ὅμως μόνον ἐκεῖνοι ποὺ σμίλεψαν τὸ εἶναι τους μὲ τὸ καλέμι τῆς κριτικῆς, τῆς ἔμπονης ἐγρήγορσης γιὰ τὰ καίρια τοῦ βίου, ποὺ ἡ ἐκκλησιαστικὴ μαστορικὴ ὀνομάζει «νήψη». Γιὰ νὰ μὴν ζήσουμε λοιπὸν τὴ νεκρανάσταση τοῦ θνήσκοντος κόσμου ὡσεὶ «ζόμπι», κατὰ τὴν ἀγγλοσαξωνικὴ κινηματογραφικὴ ὑποκουλτούρα προηγούμενων δεκαετιῶν, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀποπλεύσουμε ἀπὸ τὰ ἀπόνερα τῆς ἀκριτοέπειας.

Στὸ ἐγχείρημα αὐτὸ ἀναδεικνύεται θεμέλιο ἔμπεδο καὶ βακτηρία ἀναψυχῆς ἡ ψηλάφηση τῆς ζωῆς διὰ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ τρόπου, ποὺ γνωρίζει τὴν κριτικὴ ὡς τὸ οὐσιωδέστερο συστατικὸ τῆς ὕπαρξης. Βεβαίως, ὅταν τὸ ἐκκλησιαστικὸ ἄθλημα ἐκφυλίζεται σὲ ἠθικὸ σωφρονισμό, τέτοιες διατυπώσεις προκαλοῦν ἀπὸ ἀμηχανία ἕως καὶ ἐρυθρίαση. Ἡ θρησκειοποιημένη ἐκδοχὴ τῆς ἐκκλησιαστικῆς πρότασης ἐργάζεται ἀκόπως τὸν ἐφησυχασμὸ καὶ τὴν ἐπανάπαυση λησμονώντας ὅτι ἡ πίστη δὲν εἶναι ἡ ἄκριτη ἀποδοχὴ μεταφυσικῶν «ἀληθειῶν» ἀλλὰ «ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων» (Ἑβρ. 11, 1). Τὰ ἐλπιζόμενα ὑφίστανται, κεῖνται ἐνώπιόν μας, εἶναι ἁπτὰ διὰ τοῦ ἐλέγχου, τῆς δοκιμασίας καὶ τῆς κριτικῆς ἀποτίμησής τους. Τὸ μυστήριο τῆς ὕπαρξης ἐγγίζεται ἐνθάδε. Τὴν κρίση ἐπιτελεῖ ἡ ποιότητα καὶ τὸ μέτρο τῆς ψαύσης («ὃ ἀκηκόαμεν, ὃ ἑωράκαμεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, ὃ ἐθεασάμεθα καὶ αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς», Α´ Ἰω. 1, 1) καὶ ὄχι ὁ δικαστὴς Θεὸς τοῦ ἐνοχικοῦ νομικισμοῦ.

Περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς λοιπὸν ὁ λόγος. Γιὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ μαρτυρία ὁ λόγος αὐτός, ἡ αἰτία καὶ ὁ σκοπὸς τῆς ὕπαρξης, εἶναι πρόσωπο. Δὲν εἶναι οὔτε ἀφηρημένη ἰδέα, οὔτε ἠθικὴ διδασκαλία, οὔτε μεταφυσικὸς μετεωρισμός τοῦ νοῦ. Εἶναι ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ ὁποῖος «δι’ ὑπερβολὴν ἐρωτικῆς ἀγαθότητος ἔξω ἑαυτοῦ γίνεται» καὶ προσλαμβάνει τὸν τρόπο ὕπαρξης τοῦ δημιουργήματος. Ὁ Ποιητὴς γεύεται τὴν ζωὴ τοῦ ποιήματός Του ἕως ἐσχάτων. Αὐτὸ ὀνομάζει ἡ Ἐκκλησία ἔρωτα. Τὴν κοινωνία ποὺ ὁρίζεται ἀπὸ τὴν αὐτοπαραίτηση καὶ τὴν θραύση τῶν ἐγωικῶν στεγανῶν. Αὐτὴ ἡ ἀγαπητικὴ παραφορὰ συνθλίβει καὶ τὰ ὅρια τῆς πεπερασμένης ἀνθρώπινης φύσης. Ἡ νομοτελειακὴ φορὰ τοῦ θανάτου θανατώνεται. Τὸ συγκλονιστικὸ αὐτὸ γεγονὸς δὲν οἰκειώνεται μαγικὰ ἢ ἰδεαλιστικὰ ἀλλὰ οὐσιαστικὰ καὶ ἀληθῶς κατὰ τὴν ἔνταξη στὸ ἐκκλησιαστικὸ σῶμα. Γι’ αὐτὸ ἔνταξη στὴν Ἐκκλησία δὲν σημαίνει συμμετοχὴ σὲ θρησκευτικὸ σωματεῖο ἀλλὰ ἀνάληψη ἀγώνα σταυρικοῦ, ὥστε νὰ ἀπεμπολεῖται κατὰ τὸ δυνατὸν ὅ,τι καθηλώνει τὴν ζωὴ στὴ μονομέρεια τῆς ἀτομικῆς αὐτάρκειας. Συνεπῶς τὸ ζητούμενο τῆς ἐκκλησιαστικῆς νοηματοδότησης τοῦ βίου εἶναι ἡ σχέση.

Σαλώμη

H Karita Mattila ως Σαλώμη στην τελευταία σκηνή της ομώνυμης όπερας του Richard Strauss, σε λιμπρέτο (στη γερμανική μετάφραση από τον Hedwig Lachmann του ομώνυμου γαλλικού έργου) του Oscar Wilde, σε σκηνοθεσία Jürgen Flimm. Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης, 2008.

1/2

2/2

ΝΩΝΤΑ ΤΣΙΓΚΑ: Για να υπάρξει η ζωή

Παρουσίαση του καινούργιου βιβλίου 

του Ηλία Παπαμόσχου «Ο μυς της καρδιάς»

ΟΔΟΣ 626 | 26.1.2012

(…) η αχόρταγή μου νιότη-
τι χαμένο, ποδοπατημένο μονοπάτι!
Τι ρίγος προετοιμάζει ο θάνατός μας
στο κρυφό λημέρι του μέλλοντος.
Lea Goldberg
(μτφρ. Χρ. Πατρώνου-Παπατέρπου)

Κρατούμε στα χέρια μας το τέταρτο κατά σειρά βιβλίο διηγημάτων του Ηλία Παπαμόσχου που φέρει τον τίτλο «Ο μυς της καρδιάς». Με διηγήματα 11 τον αριθμό (ίσως και 12 αν το τελευταίο Κήποι Ι και ΙΙ αποφασίσουμε πως είναι δυο διηγήματα αυθύπαρκτα με κοινή προμετωπίδα).
Από το 2004 μέχρι σήμερα -σε οκτώ σχεδόν χρόνια- έχουν δημοσιευτεί και εκδοθεί 80 διηγήματα του Ηλία Παπαμόσχου που χώρεσαν σε 630 σελίδες. Αξίζει βέβαια να λάβουμε υπόψη και το πολύ αξιόλογο υλικό με τη μορφή του αφηγήματος-μινιατούρας (με 300 ως 400 λέξεις) που εδώ και ένα χρόνο ο Η.Π. δημοσίευσε στο ένθετο «Βιβλιοθήκη» της Σαββατιάτικης Ελευθεροτυπίας . Έχουμε λοιπόν επαρκές και σημαντικό υλικό στη διάθεσή μας για ν’ αποπειραθούμε ν’ αξιολογήσουμε μια συνεπή και λίαν παραγωγική διαδρομή ως τα τώρα.

Κοινός άξονας των διηγημάτων του Παπαμόσχου παραμένουν η γενέθλια πόλη, οι επώδυνες απώλειες, ο βλοσυρός θάνατος, η ταυτοχρόνως ζωοποιός και τραυματική βιωματική μνήμη, ο ύμνος της ζωής και των αξιών της και η ενθύμηση, η λυτρωτική μνημοσύνη. Ανθρώπινα πάθη, φιλίες, έρωτες, ταπεινές και καταφρονεμένες γενεές, μοίρες αδυσώπητες που εγγράφονται πάνω στα πρόσωπα, ομιλούντα πορτραίτα που αφηγούνται το ανεόρταστο πέρασμά τους από τη ζωή, μας αποκαλύπτονται μέσα από τις προθήκες των διηγημάτων. Οι σημαίνοντες ανώνυμοι των μικρών και κλειστών κοινωνιών, το άλας της ζωής… Και η ώρα που σμίγει το ορατό με το αόρατο, που συνομιλεί το παρόν με το επέκεινα. Η γλύκα και το άδικο της ζωής. Το στράφι της ανθρώπινης προσπάθειας…

Θα ήθελα, να μου επιτρέψετε να αναφέρω σ’ αυτό το σημείο, πολύ επιγραμματικά, δυο ξεχωριστές οντότητες της Νευροψυχολογίας, χρήσιμες θαρρώ για οποιαδήποτε ερμηνευτική ή ταξινομητική ενέργεια πάνω στην συγγραφική τέχνη του Ηλία Παπαμόσχου:

Η πρώτη αφορά την έννοια των αυτοβιογραφικών αναμνήσεων. Όταν ορισμένοι αναφέρονται στη βιωματική γραφή (καθώς την συγχέουν προφανώς με τα απομνημονεύματα και τις αυτοβιογραφίες) μοιάζει σαν να ’χουν να κάνουν με κάποιο τάχα υποδεέστερο είδος λογοτεχνίας, όπου ο συγγραφέας απλώς ανασύροντας έτοιμα υλικά από τα συρτάρια του τα σερβίρει στο αναγνωστικό κοινό.

Δεν έχουν όμως καθόλου έτσι τα πράγματα. Κατ’ αρχήν δεν υπάρχει Τέχνη -στο βαθμό που αυτή υπηρετείται από τον σκεπτόμενο και συναισθανόμενο άνθρωπο- που δεν εμπεριέχει βιωματικά στοιχεία (οι βιωματικές αναμνήσεις εξάλλου είναι αυτές που αποκαλύπτουν την ταυτότητα ή αλλιώς τη “συνείδηση του εαυτού”) .
Ένα ασφυκτικά μεγάλο πλήθος μνημονικών εγγραφών κάθε λογής περιμένει το προσωπικό μοντάζ ώστε να καθορίσουν τελικά το είναι του συγγραφέα και το χαρακτήρα του έργου του. Ποιόν να πρωτοθυμηθώ εδώ; Τον Τζόϋς, τον Προύστ, τον Έζρα Πάουντ… Ο μνημονικός ανακλητικός μηχανισμός τόσο στο απολύτως συνειδητό επίπεδο όσο και κάτω από τον έλεγχο ψυχολογικών αμυντικών μηχανισμών (όπως της απώθησης, της άρνησης, της απόσυρσης, της εξιδανίκευσης, της προβολής κλπ) σε συνδυασμό με την μεγάλη αφηγηματική τέχνη έδωσε αριστουργήματα στην παγκόσμια γραμματεία.
Δανείζομαι μια φράση από κάποιο άρθρο των Conway & Piolino:

« (…) οι βιωματικές μας αναμνήσεις (…) είναι ιδιαίτερα πολύτιμες. Μας επιτρέπουν να αισθανόμαστε αυτό που υπήρξαμε, ποιοί είμαστε, ποιοί θα είμαστε και ποιοί θα μπορούσαμε να είμαστε».

ΟΔΟΣ: Προς Δυσμάς

ΟΔΟΣ 628 | 9.2.2012

μεγάλα λόγια | μεγάλες μπουκιές 

Οι περισσότερες -αν όχι όλες- οι γενιές των Ελλήνων μεγάλωσαν με την γενικευμένη οικογενειακή ανατροφή, ότι η οργανωμένη Εκκλησία ως πνευματικό κέντρο και διοίκηση της ελληνορθοδοξίας, δεν αξίζει απλώς συμπαράσταση και σεβασμό. Αλλά ότι κατέχει εκτός όλων των άλλων την μόνη αλήθεια, το αποκλειστικό δίκαιο, το βέβαιο αλάθητο, την θεϊκή ανωτερότητα, και έτσι δικαιούται κυριαρχικά να απονέμει στους πιστούς την προσδοκία της δικαίωσης και της αιώνιας δόξας. Επουράνιας αλλά και επί γης. Με ό,τι αυτό προϋποθέτει.

Ως αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης –η οποία σε παραλλαγές προϋπήρξε της οθωμανικής σκλαβιάς- είναι να προκληθούν σοβαρές πλάνες και κοινωνικές παθογένειες, που σε ορισμένες περιπτώσεις έφθασαν στα όρια της πλήρους σύγχυσης κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας.

Η φωτογραφία της πρώτης σελίδας, σε μια γραφική και χιονισμένη αλλά παγωμένη Καστοριά των τελευταίων εβδομάδων, με 2 νέους να βαδίζουν προς «Δυσμάς» της πόλης -προς τα εκεί όπου άλλωστε υπάρχει το Γηροκομείο Καστοριάς (που αποτελεί Ίδρυμα Ρίζου), έχει την αμυδρή σημειολογία της με το κύριο άρθρο αυτού του φύλλου, καθ’ όσον το Γηροκομείο αφήνει τους ηλικιωμένους που «φιλοξενεί» να παγώνουν, δεδομένου ότι συχνά διακόπτεται η λειτουργία της κεντρικής θέρμανσης.

Έτσι, η εκτός κάθε λογικά πιθανής εξήγησης προσπάθεια του μητροπολίτη Καστοριάς να ζητήσει αρχικά και να πετύχει στην συνέχεια, απόφαση του (προηγούμενου) δημοτικού συμβουλίου Καστοριάς και μάλιστα μερικούς μήνες πριν την λήξη της θητείας του τέως δημάρχου, για δωρεάν παραχώρηση επί 50 ολόκληρα χρόνια (δηλαδή ουσιαστικά για πάντα) ενός τεράστιου ακινήτου 10 στρεμμάτων -αληθινού φιλέτου- στην προνομιακή περιοχή «Πέτρα» της πόλης της Καστοριάς, για να ανεγερθεί εκκλησιαστικό γηροκομείο, με χρήματα αγνώστου προσώπου, και επομένως άγνωστης προέλευσης, νομιμότητας, δηλαδή με αινιγματικές συνθήκες, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της στενής επιρροής που ασκείται στην κοσμική εξουσία. Το ζήτημα ακόμη και να οφείλεται στις άριστες προθέσεις και να είναι μια αθώα γκάφα, είναι πρόβλημα.

Η δύση της θρησκείας

Χ.Τ.: Top 5

Η Bronnie Ware εργαζόταν στην παρηγορητική φροντίδα ασθενών, κυρίως σε αυτούς που γυρνούσαν στα σπίτια τους για να πεθάνουν. Για χρόνια μιλούσε με ανθρώπους που δεν κατάφερναν να ξεπεράσουν τις ασθένειές τους και κρατούσε σημειώσεις απ'όσα έλεγαν. Έπειτα από καιρό έγραψε και κυκλοφόρησε το βιβλίο "The Top Five Regrets of the Dying", για όσα μετανιώνουν οι άνθρωποι όταν φτάνουν στο τέλος της ζωής τους.

Η ίδια αναφέρει στο blog της:
Οι άνθρωποι ωριμάζουν πολύ όταν έρχονται πρόσωπο με πρόσωπο με το θάνατο. Οι ασθενείς, περνώντας από πολλά και διαφορετικά συναισθήματα (άρνηση, φόβο, θυμό, στεναχώρια, περισσότερη άρνηση), στο τέλος αποδέχονταν το τέλος τους. Κάθε ασθενής έβρισκε την εσωτερική του γαλήνη.
Όταν τους ρωτούσα αν μετάνιωναν για κάτι ή αν θα έκαναν κάτι διαφορετικά, παρατήρησα πως πολλές απαντήσεις ήταν κοινές. Παρακάτω σας δίνω αυτά που άκουσα πιο συχνά:

1. Εύχομαι να είχα το κουράγιο να ζήσω τη ζωή μου όπως την ήθελα στ' αλήθεια, κι όχι όπως ήθελαν οι άλλοι.
2. Εύχομαι να μην δούλευα τόσο σκληρά.
3. Εύχομαι να είχα το κουράγιο να εκφράσω τα συναισθήματά μου.
4. Εύχομαι να είχα κρατήσει επαφή με τους φίλους μου.
5. Εύχομαι να είχα αφήσει τον εαυτό μου να νιώσει ευτυχισμένος.
..........................................

Σημειώστε ότι 3 στα 5 (τα 1,3,5) αναφέρονται άμεσα σε κάποιου είδους καταπίεση είτε από τον ίδιο μας τον εαυτό, είτε από τον διπλανό μας, τον σύντροφο, το περιβάλλον μας και όχι στην πίεση της εργασίας ή τα χρήματα. Έτσι, για να μπουν κάποιες προτεραιότητες στη θέση τους...

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 9 Φεβρουαρίου 2012, αρ. φύλλου 627

Είπαν:

[…] Το τρένο (στην Φλώρινα) κόπηκε. Κόστιζε ενάμισι εκατομμύριο το χρόνο η γραμμή. Δεν τη χαρακτήρισαν άγονη.
Το ίδρυμα της Βουλής, διά του Προέδρου του, έκανε ένα άλλο θαύμα. Έδωσε το ίδιο ακριβώς ποσό, 1,5 εκατ. ευρώ δηλαδή, για ξενώνες στην Καστοριά και ένα πάρκο που τάχα μου δήθεν θα συμφιλίωνε τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές του εμφυλίου πολέμου.
Οι τελευταίες μεγάλες μάχες του εμφυλίου, η τελευταία μεγάλη μάχη έγινε στη Φλώρινα. Από την Πρέσπα έφυγαν οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος.
Τη συμφιλίωση τη θέλετε μόνο στην Καστοριά; Υπάρχουν δυο κατηγορίες συνόρων; Υπάρχουν δυο κατηγορίες Ελλήνων για τον κ. Πετσάλνικο.
Και δυστυχώς και για την κυβέρνησή μας τότε, την κυβέρνηση του Γιώργου Παπανδρέου.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΙΑΝΗΣ

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 8 Μαρτίου 2012, αρ. φύλλου 632

ΟΔΟΣ: Αργεί πολύ

ΟΔΟΣ 627 | 2.2.2012

Ο παγερός φετινός χειμώνας στην Καστοριά –ασυνήθιστος για την παρατεταμένη διάρκεια του ψύχους που ξεπερνά πλέον τον ένα μήνα- σε συνδυασμό με την ακρίβεια στις τιμές των καυσίμων και του ηλεκτρικού ρεύματος, δεν αφήνει σημαντικά περιθώρια ελπίδας στην τύχη.

Διότι στον καταιγισμό της ακρίβειας και των επιδρομών που δέχεται το εισόδημα αλλά και η περιουσία του μέσου Καστοριανού -όπως και του κάθε φορολογούμενου- θα αρκούσε ίσως, η λίγη τύχη μιας αναπάντεχης καλοκαιρίας, να δώσει κουράγιο και ελπίδα στον κάτοικο της περιοχής, ότι αντίδοτο στην οικονομική δυσπραγία είναι οι Αλκυονίδες ημέρες. Και γενικά ο αίθριος καιρός. Και τούτο δεδομένου ότι από τον επόμενο χειμώνα, όταν θα ισχύσει πλήρης εξίσωση των τιμών του πετρελαίου (θέρμανσης-κίνησης) η κατάσταση θα επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο.

Πολικές οι θερμοκρασίες, παγωμένη επί συνεχείς εβδομάδες η λίμνη, φαινόμενο που πολλαπλασιάζει την αίσθηση του ψύχους, φοροεπιδρομές, έκτακτες εισφορές, ανεργία, ύφεση δεν θα μπορούσε πράγματι να ήταν χειρότερα. Χωρίς μάλιστα να προφέρεται οποιαδήποτε εναλλακτική λύση στους κατοίκους της Καστοριάς, αφού ειδικά στο ζήτημα της θέρμανσης, η Καστοριά δεν έχει ούτε τηλεθέρμανση, όπως έχουν την τύχη να διαθέτουν στους γειτονικούς νομούς, ενώ ήδη μελετάται η επιβολή φορολογικών επιβαρύνσεων και σε άλλα καύσιμα. Δεν έχει ούτε καν πιλοτικά ξεκινήσει (από την ΑΝ.Κοζάνης) η εφαρμογή ή έστω η απλή έρευνα, εκείνης της περίφημης εξαγγελίας για φτηνή θερμαντική ενέργεια από τον… βυθό λίμνη της Καστοριάς!

Φρόντισαν επομένως για την δεινή κατάσταση της Καστοριάς όλοι αυτοί που διετέλεσαν κατά καιρούς βουλευτές του νομού. Με περισσότερο υπεύθυνους, τους κυβερνητικούς, και όσους διατηρήθηκαν περισσότερο από τους άλλους, ή και είχαν σημαντική πολιτική ισχύ.
Και όλα τούτα συνυπάρχουν με κυρίαρχο το μαρτύριο της αμφιβολίας για την διάσωση ή την παταγώδη χρεοκοπία της χώρας, που αν συνέβαινε, θα είχε πολυετείς καταστροφικές, πολύ δύσκολα ανατρέψιμες σε χρονικό ορίζοντα τουλάχιστον μιας ολόκληρης γενιάς.