ΒΙΒΛΙΟ: Ζήτω το σχολείο

Το κείμενο που ακολουθεί προέρχεται από το δημοτικό σχολείο Μαυροχωρίου

Την άνοιξη που πέρασε, κυκλοφόρησε ένα πολύ πρωτότυπο βιβλίο για τα δεδομένα της περιοχής μας και όχι μόνο. Πρόκειται για το βιβλίο που εξέδωσε το Δημοτικό Σχολείο Μαυροχωρίου, το οποίο περιλαμβάνει δράσεις που έγιναν στο χώρο του Σχολείου στη διάρκεια των τελευταίων χρόνων, και τώρα, με τη συγκεκριμένη μορφή, κοινοποιούνται στο ευρύτερο κοινό.
Το βιβλίο δε θα υπήρχε αν δε χρηματοδοτούνταν η έκδοσή του από δημόσιους φορείς-την Τ.Ε.Δ.Κ. του νομού μας, την Κ.Ε.Α.Υ.Μ. (Μαυροχωρίου), τη Νομαρχία Καστοριάς-, αλλά και τους γονείς νυν και πρώην μαθητών του Σχολείου, τους Ε. και Σ. Ζέρβα –Π. και Κ. Γεωργιάδη.

Την πολύ πετυχημένη ομολογουμένως παρουσίαση του βιβλίου έκαναν στο χώρο του Σχολείου οι Σχ. Σύμβουλοι της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης του νομού μας κ. Έλενα Ζυγούρη και κ Αλίκη Καζταρίδου τον περασμένο Απρίλιο. Ειπώθηκαν ανάμεσα στ’ άλλα και τα εξής:

«Ένα αλλιώτικο, ιδιαίτερο βιβλίο. Ένα βιβλίο που αποτελεί το επιστέγασμα μιας σειράς δράσεων που οργανώθηκαν και υλοποιήθηκαν στο Σχολείο Μαυροχωρίου από το 2003-2006, που εμπεριέχει το απόσταγμα της βιωμένης διδακτικής εμπειρίας και πράξης μαθητών και δασκάλων και που ως αποτέλεσμα φέρνει ως εμάς τους αναγνώστες του σκέψεις, συναισθήματα, αγωνίες, ερωτήματα, πιθανές απαντήσεις, πιθανές εσωτερικές αναδιοργανώσεις που κυρίως αφορούν το ρόλο του σχολείου, το ρόλο του δασκάλου, την ποιότητα των μαθητών-αυριανών πολιτών που απαιτείται να διαμορφώσουμε μέσα από το σχολικό σύστημα για να πετύχουμε το στοίχημα της ζωής: κοινωνική αναδόμηση, ποιότητα ζωής, αξίες ζωής.

(…) Χωρίς τους μαθητές και τους δασκάλους δε θα υπήρχε έργο να παρουσιαστεί και να συζητηθεί, να μας γεννήσει γόνιμους προβληματισμούς, να μας γεμίσει με την ικανοποίηση που νιώθει ο κάθε αναγνώστης που συνομιλεί νοερά με ένα βιβλίο, να τονώσει την ελπίδα που πάντα κρατάμε μέσα μας οι δάσκαλοι ότι μπορούμε να παρέμβουμε και να αλλάξουμε την κατεύθυνση των πραγμάτων, που πολλές φορές μοιάζουν να οδηγούν νομοτελειακά στη συγκρότηση μιας ανταγωνιστικής, αποστεωμένης αξιακά και ηθικά κοινωνικής πραγματικότητας, μιας πραγματικότητας που αποξενώνει τον άνθρωπο από το συνάνθρωπο, τον άνθρωπο από τη φύση, που απαξιώνει το συναίσθημα και θεοποιεί τον ορθολογισμό και την οικονομία. Εδώ λοιπόν, σ’ αυτό το Σχολείο εδώ και χρόνια είναι η αλήθεια, χαράχτηκαν άλλες διαδρομές, προτάθηκαν άλλες προοπτικές για τη μάθηση, τη σχολική κουλτούρα, τη σύνδεση της εκπαιδευτικής διαδικασίας με τις πραγματικές καταστάσεις της καθημερινής ζωής, την όσμωση των διαφορετικών, συχνά αλληλοσυγκρουόμενων αντιλήψεων και στάσεων ζωής. Και είναι βέβαιο πως το κέρδος το εισπράττουμε όλοι μας: μαθητές που μετατρέπουν την περιέργεια και την ερώτηση σε εργαλείο ανακάλυψης και διερεύνησης του κόσμου στον οποίο συμμετέχουν και τον οποίο συνδιαμορφώνουν, δάσκαλοι που, εκμεταλλευόμενοι τις ανησυχίες, τα βιώματα, τις εμπειρίες και τις σκέψεις των μαθητών τους, των παιδιών τους όπως συνηθίζουν να λένε, παιδαγωγούν και μορφώνουν, σχολική κοινότητα που ανταποκρίνεται απολύτως στον κυρίαρχο στόχο της: να δίνει αξία στον άνθρωπο, να αναγορεύει σε απόλυτη στάση ζωής την ανθρωπιά.

Όλοι μας ξέρουμε καλά, ιδιαίτερα εμείς οι εκπαιδευτικοί διαθέτουμε και την επιστημονική τεκμηρίωση γι’ αυτό, ότι το σχολείο δεν είναι εδώ για να μεταβιβάζει στείρα γνώση στους μαθητές. Είναι εδώ για να μορφώνει και να παιδαγωγεί, με εργαλεία του την ανάπτυξη δεξιοτήτων κριτικής και δημιουργικής σκέψης, την καλλιέργεια θετικών στάσεων ζωής και την οικοδόμηση στέρεων πανανθρώπινων αξιών. Μόνο που καμιά φορά, μέσα σε ένα σύστημα που ατυχώς καθορίζει ως βασικό κριτήριο επιτυχίας την κατά λέξη αναπαραγωγή γνώσεων από τα σχολικά εγχειρίδια με στόχο την εισαγωγή των μαθητών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, μοιάζει να το ξεχνάμε. Ευτυχώς, ιδιαίτερα στο επίπεδο του δημοτικού σχολείου, υπάρχουν πάντα δάσκαλοι και μαθητές που μας θυμίζουν ότι το σχολείο είναι δράση και οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης μεταξύ των ανθρώπων, μια διαρκής αλληλεπίδραση και ανταλλαγή σκέψεων και συναισθημάτων, που κυρίως οδηγούν στην πνευματική ανάταση των συμμετεχόντων και εμφατικά υπογραμμίζουν ότι η γνώση είναι άριστο εργαλείο, η Παιδεία όμως, η βαθύτερη μόρφωση και καλλιέργεια, είναι αυτοσκοπός.

Καμία άριστα και ευφυώς λυμένη άσκηση μαθηματικών, κανένα άψογα γραμμένο, χωρίς γραμματικά και συντακτικά ατοπήματα κείμενο, καμιά τέλεια αναπαραγωγή από στήθους κειμένου δεν μπορεί να αξιολογηθεί ως μεγαλύτερης αξίας και βαρύτητας δραστηριότητα από τη δημιουργική διάθεση του χρόνου, της διάθεσης και της αξιοποίησης των ικανοτήτων και δεξιοτήτων των μαθητών άλλοτε για να κατασκευάσουν με τα χέρια τους σελιδοδείκτες για την ενίσχυση του Συλλόγου παιδιών με νεοπλασματικές ασθένειες ή χειροτεχνήματα για να ενισχύσουν το Ταμείο Βοήθειας υπέρ του συμμαθητή τους, άλλοτε για να οργανώσουν έκθεση παιχνιδιών, με στόχο να ενισχύσουν τα παιδιά της ΕΛΕΠΑΠ. Και ποια άψογα λυμένη γραμματική δραστηριότητα ή τέλεια εκτελεσμένο πείραμα φυσικής μπορεί να βρεθεί μεγαλύτερης αξίας από την απελευθέρωση των τριών θεραπευμένων γερακιών του Κέντρου Περίθαλψης Άγριων Ζώων της Καστοριάς, δράση που, όπως αναφέρεται στη σχετική εισήγηση του βιβλίου, μετέτρεψε τα παιδιά σε «σπουδαίους ιεραποστόλους υπέρ της προστασίας των ζώων». Ποια εικόνα μπορεί να διδάξει περισσότερο τους μαθητές μας από την εικόνα της απελευθέρωσης των πουλιών, ποια μεγαλύτερη κορύφωση συναισθήματος, δοτικότητας, προσφοράς, μεγαλοσύνης μπορεί να υπάρξει;».

Μετά από αυτή την πραγματικά πολύ σπουδαία εισαγωγή της κ. Ζυγούρη στο θέμα, οι δύο Σχολικές Σύμβουλοι που ανέλαβαν ολοπρόθυμα να παρουσιάσουν στο κοινό το βιβλίο «Ζήτω το Σχολείο», η κ. Ζυγούρη και η κ. Καζταρίδου, το παρουσίασαν αναφερόμενες ξεχωριστά σε καθένα από τα έξι μέρη του βιβλίου, τις έξι δράσεις που περιγράφονται μέσα στις σελίδες του, οι τίτλοι των οποίων είναι :

-Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου. Με αφορμή τη συγκεκριμένη δράση επισημάνθηκε κατά τη διάρκεια της παρουσίασης πως η σχέση αγάπης ανάμεσα στο παιδί και το βιβλίο δεν είναι δεδομένη ούτε αυτονόητη, αλλά ίσα ίσα είναι μια σχέση που, για να γεννηθεί, απαιτείται θέληση, κόπος, υπομονή και ορθός προσανατολισμός και σχεδιασμός και ασφαλώς η ύπαρξη μιας ισχυρής παιδαγωγικής σχέσης μεταξύ δασκάλου- μαθητή, ειλικρινής και ισότιμη, καταλυτική για την πνευματική ανύψωση του μαθητή στο επίπεδο της πνευματικής ωριμότητας που έτσι κι αλλιώς διαθέτει ο δάσκαλος ως ενήλικας.

-Με τι παίζουν τα παιδιά μας; Πρόκειται για μια δράση του Σχολείου που έχει ως σκοπό να επαναπροσδιοριστεί η σχέση του παιδιού με το παιχνίδι, να αναγνωριστεί η αξία των παιχνιδιών που ακονίζουν το νου, που καλλιεργούν την ηθική συνείδηση μέσα από τους κανόνες, τους όρους και τις προϋποθέσεις τους, που αποκαλύπτουν σε μας τους μεγάλους τις βαθύτερες πλευρές του χαρακτήρα των ίδιων των παιδιών μας.

-Οι φίλοι μας τα ζώα. Στη διάρκεια αυτής της δράσης κάθε τάξη διαλέγει το δικό της ζώο, αυτό με το οποίο θέλει να ασχοληθεί και να το γνωρίσει καλύτερα ∙ στη διάρκεια της παρουσίασης με πολύ ευρηματικό τρόπο ερμηνεύεται κάθε επιλογή των παιδιών ανάλογα με την ηλικία τους και πάντως όλα τους μαθαίνουν καλά πως το επίπεδο πολιτισμού του κάθε ανθρώπου φαίνεται από τον τρόπο που φέρεται στα πλάσματα που αυτός διαφεντεύει, τα ζώα.

-Ζήτω το βιβλίο. Σ’ όλα τα αποσπάσματα που χρησιμοποιούνται στο κομμάτι αυτό του βιβλίου, με φαντασία, χιούμορ, ευαισθησία, και πολλή τρυφερότητα προβάλλει η αγάπη για το καλό βιβλίο και ο αναντικατάστατος ρόλος του στη μόρφωση και την αγωγή του παιδιού. Ακόμα, γίνεται αναφορά στην ιστορική εξέλιξη του βιβλίου και της ανάγνωσης, αλλά υπάρχουν και πολύ ενδιαφέρουσες φωτογραφίες απ’ όλο τον κόσμο, με πολύ κατατοπιστικές λεζάντες που βοηθούν τον αναγνώστη να γνωρίσει διαφορετικές πλευρές της σχέσης του ανθρώπου με το βιβλίο.

-Το μαντιλάκι στη ζωή των Ελλήνων. Εδώ παρουσιάζεται ένα πρωτότυπο και πολύ ενδιαφέρον ιδιαίτερα για την εποχή μας, όπου κυριαρχεί η υπερβολή, θέμα. Μέσα από ένα τόσο μικρό και ασήμαντο πραγματάκι όπως είναι ένα μαντιλάκι, το πρόγραμμα αυτό είχε ως στόχο να καταγράψει το ρόλο που έπαιξε το μαντιλάκι στη ζωή των Ελλήνων σε παλιότερες εποχές, ώστε να κρατηθούν ζωντανά και να μη χαθούν όλα εκείνα τα στοιχεία που χρωμάτισαν με όμορφο τρόπο το παρελθόν.

-Το αυγό του Πάσχα. Στόχος της συγκεκριμένης δράσης ήταν να μάθουν τα παιδιά πράγματα που δε γνωρίζουν γι’ αυτό , αν και το συναντούν κάθε Πάσχα. Στη διάρκεια της συγκεκριμένης δράσης, λειτούργησαν εργαστήρια, όπου τα παιδιά έβαψαν αυγά με παραδοσιακούς, αλλά και πιο μοντέρνους τρόπους. Αφορμή για την ενασχόληση αυτή υπήρξαν οι Καστοριανοί μάστορες του είδους, τα αδέρφια Μελά, που για πάνω από 35 χρόνια ζωγραφίζουν απεικονίζουν καστοριανές -και όχι μόνο- ομορφιές με αληθινά περίτεχνο τρόπο.

Τέλος, αξίζει να διευκρινιστεί πως όλες αυτές οι δράσεις δεν προστίθενται στο σχολικό πρόγραμμα, αλλά είναι ενταγμένες στο κανονικό πρόγραμμά του, στις ώρες της Ευέλικτης Ζώνης, όπου δίνεται η σπουδαία ευκαιρία σε παιδιά και δασκάλους να ασχοληθούν συστηματικά με θέματα που τους απασχολούν και τους ενδιαφέρουν ιδιαίτερα και να αποκτήσουν γνώσεις που μπορούν να τους μετατρέψουν σε πολίτες περισσότερο συνειδητοποιημένους και ευαίσθητους, πολίτες από αυτούς που έχει ανάγκη η πατρίδα και η εποχή μας σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά.

[δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 19.6.2008]

ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ έγραψαν

Κύριε Διευθυντά,

Διάβασα το σχόλιο στην έγκριτη εφημερίδα σας σχετικά με την παρέμβαση της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης. Προς αποκατάσταση των εντυπώσεων που έχουν δημιουργηθεί θέλω να δηλώσω τα εξής: Όπως αναφέρεται και στην επιστολή μου η παρέμβαση δεν έγινε σήμερα, τρεις μήνες μετά, αλλά ευθύς μόλις διαβάσαμε το σχετικό σχόλιο στην εφημερίδας σας, γίναμε δέκτες παραπόνων από περίοικους και λάβαμε την σχετική επιστολή από το σύλλογο "Σπασμένο Ρόδι". Παράλληλα επειδή μας γνωστοποιήθηκε ότι γίνονται εργασίες και μέσα στα πλαίσια των καθηκόντων μας καθότι η κύρια αρμοδιότητα και χωρικά είναι του Δήμου Καστοριάς, επικοινώνησα με τους αρμοδίους ζητώντας να ελεγχθεί η περίπτωση αυτή και να ληφθούν τα σχετικά μέτρα.

Το θέμα των κεραιών κινητής τηλεφωνίας όπως και γενικότερα των επιπτώσεων της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας είναι σημαντικό για αυτό το λόγω και αναλάβαμε σχετική πρωτοβουλία για να ενταχθούμε στο πρόγραμμα Ερμής που μετρά τα επίπεδα της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας, ενέργεια που θεωρούμε πολύ σημαντική.
Σας ευχαριστώ

Κωνσταντίνος Λιαντσης
Νομάρχης Καστοριάς

[δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 12.6.2008]

ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ έγραψαν

Κύριε Διευθυντά.

Στην «ΟΔΟ» της 22.05.2008, διάβασα το άρθρο της εφημερίδας : «θέα φιλέτων».

Το οικόπεδο στο οποίο αναφέρεστε κάποτε ανήκε στην οικογένειά μου. Όταν ήταν δήμαρχος Καστοριάς ο εισαγγελέας κ. Αργυρόπουλος, σκέφτηκε, βρήκε και αποφάσισε, να κάνει πάρκο αυτό το οικόπεδο, και μάλιστα όχι ολόκληρο. Έκανε στα χαρτιά δρόμους, και μικρά – μικρά πάρκα. Το οικόπεδο αχρηστεύονταν. Δεν ξέρω κατά πόσο ήταν το οικολογικό ενδιαφέρον του κ. Δημάρχου, που εκείνη την εποχή δεν είχε εκδηλωθεί πουθενά στον κόσμο, ειδικά δε στην Ελλάδα η οποία προσπαθούσε να βγει από την καταστροφή, και ειδικότερα στη Καστοριά, όπου κυριαρχούσε η φύση. Ίσως ο κ. Αργυρόπουλος να έβλεπε μακριά …
Τότε, όχι με την έννοια του οικολόγου, αλλά μάλλον του φυσιολάτρη, τρεις άνθρωποι στην Καστοριά, ασχολούνταν με το περιβάλλον. Πρώτος ο Κοσμάς Μπαρμπατσούλης, που είχε κάνει έργο ζωής το πράσινο και φύτεψε τα πλατάνια και στους δυο μόλους, δεύτερος ένας που με διαφεύγει το όνομα και ασχολούνταν με το Φουντουκλί, και φρόντιζε την πηγή, και τρίτος ένας νεαρός τότε, ο Λάκης Παπαναούμ [Τσούμπαλας] που φρόντιζε τα κρίνα στο βουνό της λίμνης.
Εκείνη την μακρινή εποχή, δεν επικρατούσε φυσικά το οικολογικό κίνημα, αλλά κυριαρχούσε η δύναμη του νικητή, το κυνήγι των αριστερών και συμπαθούντων.
Η μητέρα μου, ιδιοκτήτρια του οικοπέδου, μια όμορφη χήρα στα σαράντα της, κατηγορούνταν για συμμετοχή στο ΕΑΜ, είχε δε σε βάρος της ότι είχε εκλεγεί δια βουής δημοτική σύμβουλος από το ΕΑΜ. Είχε βέβαια έγκαιρα παραιτηθεί λόγω ασυμβιβάστου, γιατί ήταν δημόσιος υπάλληλος, αλλά πόσο μετρούσαν τότε τέτοιες δικαιολογίες;
Ίσως αυτό να βοήθησε την ανάπτυξη οικολογικού ενδιαφέροντος από τον κ. Δήμαρχο. Ίσως να υπήρχε και κάτι άλλο…
Η μητέρα μου, είδε το αδιέξοδο, δεν είχε δυνάμεις να αμυνθεί, είχε δυο παιδιά μαθητές στο γυμνάσιο και γέρους γονείς, έτσι αναγκάστηκε να το πουλήσει κοψοχρονιά. Δεν ξέρω ποιος το αγόρασε, ούτε τι σκεφτόταν τότε. Ίσως ήλπιζε ότι θα αλλάξει το σχέδιο. Ήταν όμως σε πλήρη γνώση της κατάστασης. Από τότε πέρασαν σχεδόν 60 χρόνια. Δεν το είχε τακτοποιήσει ο Δήμος ;
Είναι ευτύχημα που έμεινε πράσινος πνεύμονας, σε τέτοια προνομιακή θέση. Δεν νομίζω ότι έχει κανένα δικαίωμα πλέον ο αγοραστής.
Με δίνεται όμως η ευκαιρία, να μιλήσω για τις δημοτικές υπηρεσίες, και το πόσο αυτές προσπαθούν και επιλύουν τα διάφορα προβλήματα.
Καταχρώμαι της φιλοξενίας σας, αλλά νομίζω ότι δεν είναι μόνο προσωπικό μου ζήτημα, αλλά ευρύτερο, που δείχνει την νοοτροπία του Δήμου.

Κάτω στο Απόζαρι, στην αρχή της Χριστοπούλου, κάτω από το Δημαρχείο, στην πλατεία Μακεδονομάχων, στα παλιά ψαράδικά για μας τους παλιούς, υπάρχει ένα οικόπεδο με μεγάλα πλατάνια, σε επαφή με το τοίχος. Ήταν του παππού μου. Σημερινοί κληρονόμοι είμαστε κατά το ήμισυ ο αδελφός και εγώ. Το άλλο ήμισυ, ανήκει στο Δήμο, που αποζημίωσε την ξαδέλφη μου.
Το οικόπεδο αυτό δεσμεύτηκε από τον Δήμο το 1938 [ Προσοχή το χίλια εννιακόσια τριάντα οκτώ] . Κανένας από την οικογένειά μας, ο παππούς στη αρχή, η μάνα μου και η αδελφή της μετά και στο τέλος η ξαδέλφη μου, ο αδελφός μου και εγώ, δεν διαμαρτυρηθήκαμε. Ίσα-ίσα που είπαμε όλοι ότι και η πλατεία πρέπει να μεγαλώσει, και το τείχος να προβάλλεται. Τα πρώτα χρόνια ο Δήμος επικαλούνταν αδυναμία να το αποζημιώσει, κάτι που βλέπαμε εν μέρει λογικό. Επί πλέον είχαμε και κάποιο εισόδημα, από κάτι πρόχειρες κατασκευές που υπήρχαν, και χρησιμοποιούνταν η μια για συνεργείο και η άλλη για πωλήσεις φρούτων. Ακόμη τότε ήταν φτώχεια. Αργότερα τι να συζητήσεις για το οικόπεδο όταν ούτε άδεια μας έδιναν να συνδεθούμε με το αποχετευτικό δίκτυο, μη τυχών και μολύνουμε τα εθνικόφρονα απορρίμματα.

Μετά την χούντα επανήλθαμε. Πάλι τίποτα δεν έγινε . Μάλιστα όταν κατέβηκα υποψήφιος βουλευτής με την Συμμαχία των 5, το 1977, βρήκα στο οικόπεδο μας μια τεράστια αφίσα που έγραφε: «Κομουνιστές και μπολσεβίκοι, τούτη η γη δεν σας ανήκει».
Όταν αργότερα, επί ΠαΣοΚ, πήγα στο Δήμο να συζητήσω, με είπαν: «Εσύ κομουνιστής πρέπει να το χαρίσεις». Ο καιρός κυλούσε, με λόγια και κοροϊδίες. Εμείς τους προτείναμε, αφού δεν έχουν χρήματα, να μας δώσουν ένα οικόπεδο του Δήμου ίσης αξίας. Ο Δήμος δεν έβρισκε οικόπεδο ! Ούτε ακόμη όταν έγινε η προέκταση του σχεδίου πόλης προς το Φουντουκλί. Ο Δήμαρχος, ο κ. Παπουλίδης, που υπήρξε και μαθητής του, με έδωσε ένα χάρτη με σημειωμένα διάφορα οικόπεδα, να διαλέξω.

Ένα-ένα τα διάλεξα όλα, και κάθε φορά με έλεγε ότι εκείνο το χρειάζεται. Με κορόιδευε. Και δεν φτάνει αυτό !
Αποφασίζει μια μέρα και σπάει την περίφραξη, καταστρέφει την παράγκα που υπήρχε μέσα, και αρχίζει να κάνει εγκαταστάσεις ποτίσματος. Τον κάνει μήνυση ο ξάδελφος [δικηγόρος Δέδες] και τότε ζητά βοήθεια. Μπροστά στον εισαγγελέα Καστοριάς, δηλώνω ότι εγώ, δεν κάνω μήνυση σε εκλεγμένο Δήμαρχο. Με ευχαρίστησε ο Δήμαρχος και … με κορόιδεψε ξανά. Ξέρω θα με πούνε αφελή η ρομαντικό. Ίσως έχουν δίκαιο.
Μετά από πιέσεις μου, δέχεται την νέα πρότασή μου. Να ζητήσει ο Δήμος τιμή μονάδας από το πρωτοδικείο, και να μας αποζημιώσει με αυτήν την τιμή. Βγαίνει τιμή από το πρωτοδικείο, κάνει έφεση στην Κοζάνη και πετυχαίνει μια πολύ ευνοϊκή για τον Δήμο τιμή. Η επιχειρηματολογία του δήμου, για να πετύχει αυτήν την τιμή, είναι η εξής : Η τιμή του οικοπέδου πέφτει γιατί σας το έχουμε δεσμεύσει!

Αλλά ακούστε το παράλογο: Ο δήμος δεν καταθέτει τα χρήματα στην ημερομηνία που πρέπει Και εδώ μας κοροϊδεύουν.
Θύμωσα. Είπα φτάνει πια, όχι άλλη κοροϊδία. Ως εδώ. Έκανα προσφυγή στα δικαστήρια και κέρδισα. Περίμενα πλέον να φύγει ο Παπουλίδης από Δήμαρχος.

Όταν ανέλαβε ο κ. Τσαμίσης, τον επισκέφτηκα. Τον είπα ότι πρέπει να κλείσει αυτή η ιστορία. Ούτε ο Δήμος ούτε εμείς μπορούμε να αξιοποιήσουμε το οικόπεδο. Τον πρότεινα να βάλλουν την τιμή της αντικειμενικής αξίας και να τελειώνουμε. Περιμένω ακόμη.
Σας ρωτώ, και μαζί σας το Δημοτικό Συμβούλιο, μέχρι πότε πρέπει να περιμένω;
Έχουν κάτι καλύτερο να με προτείνουν;
Ο φίλος ο Γιώργης Καπαχτσής, που γνωρίζει και την υπόθεση, έει άλλη γνώμη ;
Οι σύντροφοι του τρίτου ψηφοδελτίου τι λένε;
Θα περιμένω λίγο ακόμη.

Με εκτίμηση
Περδίκκας ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΣ
Αθήνα 29.05.2008

Η ΟΔΟΣ καταχωρεί την επιστολή του πολύ καλού φίλου της εφημερίδας κ. Περδίκα Παπακώστα, Καστοριανού που ζει στην Αθήνα, για τα ιστορικά στοιχεία της προσωπικής προσέγγισης του σε θέματα, που παρουσιάζουν γενικώτερο ενδιαφέρον. Επισημαίνεται όμως, ότι ιδίως στο πρώτο σκέλος της, γίνεται αναφορά σε υπόθεση, η οποία ήδη εκκρεμεί στα δικαστήρια της Καστοριάς μεταξύ του Δήμου και ιδιώτη από τις ΗΠΑ. Κάτω από το πρίσμα της επιστολής, επιβεβαιώνεται για μια ακόμη φορά η έκταση που μπορεί να έχει μια πιθανή παρεξήγηση των διεκδικητών γύρω από την προέλευση και το ιδιοκτησιακό καθεστώς του πιο γνωστού αλσυλλίου της Καστοριάς, που είναι ορατό από πολύ μακριά, εδώ και πολλές – πολλές δεκαετίες. Για την ΟΔΟ σημασία έχει η τελική πεποίθηση του κ. Παπακώστα, για την δημοτική έκταση, πεποίθηση που δεν διαφέρει καθόλου από τα σχόλια του άρθρου της 1ης σελίδας του φύλλου 444.

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 12.6.2008

ΝΩΝΤΑ ΤΣΙΓΚΑ: Πολιορκημένοι του έρωτα και της ελευθερίας

(για την Αηδονόπιτα του Ισίδωρου Ζουργού)

Ας μας παρηγορεί
Τουλάχιστον η σκέψη,
Πως δεν θα γεννούμε
Σαν πριν, άλλη φορά.
Και πώς τα βάρη ετούτα
Τα σήκωσε η καρδιά μας
Μόνο για μια φορά.
Η καρδιά μας, που ο ιδρώτας της
Σ΄ αίμα πηχτό είχε στάξει.

GEORGE GORDON SIXTH LORD BYRON
Childe Harold (Μτφρ. Μαρία Ι. Κεσίση) 1

Η βιβλιοπαραγωγή στη Ελλάδα βρίσκεται στην πιο δυναμική εποχή της. Δέκα χιλιάδες τίτλοι περίπου είχαν εκδοθεί το 2006. Από αυτά το 45% ήσαν μεταφράσεις ξένων συγγραφέων ενώ η ντόπια παραγωγή κάλυπτε το 55%. Το 30% των Ελλήνων δεν διαβάζουν κανένα βιβλίο μέσα σ’ ένα χρόνο. Το 8.5-10% διαβάζει πάνω από 10 βιβλία το χρόνο. Το 30% έχουν διαβάσει από ένα μέχρι εννέα βιβλία το χρόνο. Το 32% διαβάζουν μόνο βιβλία σχετιζόμενα με την επαγγελματική απασχόληση και τα ενδιαφέροντα του ελεύθερου χρόνου τους. Οι περισσότεροι που δεν διαβάζουν επικαλούνται έλλειψη χρόνου2. Όταν ένας συγγραφέας εκδίδει κάποιο βιβλίο απευθύνεται σε 100.000 περίπου συστηματικούς αναγνώστες. Η γλώσσα της στατιστικής τσακίζει κόκαλα με το βάρος των αριθμών. Τι ελπίδες έχουν μερικές από τις δεκάδες χιλιάδες βιβλία που προστίθενται στα ήδη υπάρχοντα στην κυκλοφορία μαζί με πάμπολλα κλασσικά που θα διαβάζονται σε όλες τις εποχές να τεθούν στα υπόψη του αναγνώστη; Βρίσκω όμως παρήγορη την ιδέα πως η ανάγνωση είναι κάτι σαν τον έρωτα. Που σου τυχαίνει έξω από στατιστικές και λίστες υποψηφίων (βιβλίων εν προκειμένω). ΄Ερχομαι λοιπόν σήμερα εγώ να σας μιλήσω για ένα βιβλίο. Για κάποιον δηλαδή από τους χιλιάδες ίσως καινούργιους τίτλους που θα κληθεί να διαλέξει ό συστηματικός από σας αναγνώστης για τη χρονιά που διανύουμε. Βαραίνει λοιπόν επάνω μου η ιδέα που στέκομαι να σας μιλήσω για το συγκεκριμένο βιβλίο. Να το ξεχωρίσω από το σωρό και να το υψώσω στα χέρια εύρημα άξιο. Μου αλαφραίνει το άχθος της σκέψης πως στο τέλος καμιά κριτική και καμιά δημοσιότητα δεν είναι ικανή από μόνη της να προκαλέσει κάτι πιο βαθύ που συμβαίνει με τα βιβλία. Ένα ευπώλητο και ευλογητό από τις επιφυλλίδες κριτικής του σήμερα βιβλίο αύριο δεν θα υπάρχει. (Δεν τους θυμάται κανείς. Δικαιοσύνη3). Κι αυτό γιατί «εν τέλει ο αναγνώστης δεν μένει με το συγγραφέα που άκουσε από τα μέσα ενημερώσεως αλλά πηγαίνει με το συγγραφέα που άκουσε τη φωνή του στα έγκατα της υπάρξεώς του. Εκεί συντελείται η τελευταία κρίση4…»
Το τελευταίο βιβλίο του Σαλονικιού δασκάλου και συγγραφέα Ισίδωρου Ζουργού που κυκλοφόρησε πριν ένα μήνα ( Απρίλης 2008 ) από τις εκδόσεις Πατάκη είναι το πέμπτο του κατά σειρά που έχει εκδόσει και φέρει τον παράξενο τίτλο: Η αηδονόπιτα.
Όταν πρωτάκουσα τον τίτλο του βιβλίου ήρθαν συνειρμικά στο νού μου οι περίεργοι στίχοι του Νίκου Γκάτσου:

Κι αν θα διψάσεις για νερό
θα στύψουμε ένα σύννεφο
Κι αν θα πεινάσεις για ψωμί
θα σφάξουμε ΄να αηδόνι.

Κι ήρθε ό συγγραφέας να μας εξηγήσει πως «η Αηδονόπιτα» είναι ή μεγάλη χίμαιρα, το άπιαστο όνειρο, το ανέφικτο, η επαφή με το νεραϊδοχώρι εκεί πάνω που τρέφει τον ύπνο και τη ζωή των παθιασμένων ανθρώπων. Θα ήταν οπωσδήποτε είδος ευχής και κώδικας επικοινωνίας στα χρόνια της σκλαβιάς τούτη η λέξη. Κι έτσι ο Γκάτσος θα αποδειχτεί γι΄ ακόμα μια φορά σπουδαίος μελετητής της παράδοσης όπως την μπόλιαζε μέσα στον λόγιο στίχο του κι ο Ζουργός επιμελής και ευρηματικός ερευνητής όταν καταστρώνει τα βιβλία του κι αρχίζει ν΄ απλώνει τη συγγραφική του ανάσα πάνω στο υλικό του.
«Παλιομοδίτης» και «συντηρητικός» (με τη σκιά της παράδοσης να μετρά πάνω στη γραφή του ), συνεπής στην τροχιά των μεγάλων ελλήνων μαστόρων του λόγου : του Σ. Μυριβήλη, του Η. Βενέζη του Σ. Τσίρκα5. Συνοδοιπόρος και μαθητής της σπουδαίας Ζυράνας Ζατέλη και του Νίκου Μπακόλα ο Ζουργός χρόνια τώρα αρθρώνει το δικό του λόγο κι ωριμάζει μέσα στα χρόνια δοκιμάζοντας τη φωνή δοκιμάζοντας το ύψος του. Κάνει ένα βήμα προς την πλευρά των κρίσιμων νοουμένων6. Τεχνίτης δόκιμος και χειριστής μετρημένος του ελληνικού λόγου , με ξεκάθαρο όραμα και θρησκευτική προσήλωση προς την αιώνια ροή των πραγμάτων για μια ακόμα φορά θα συγκινήσει τον απαιτητικό αναγνώστη και θα δονήσει τον μυημένο.
Oρίζω την επανάσταση ως έλευση του νόμου, αφύπνιση του δικαίου, αντεπίθεση της Δικαιοσύνης7.

Οι μεγάλες ιδέες που γέννησε η γαλλική επανάσταση και ο διαφωτισμός στη δύση κινούν την αναταραχή και τον πόλεμο για την αποτίναξη του Τουρκικού ζυγού. Κανένα δίκαιο όμως δε μοιάζει να επιτελείται έδώ. Όλα αίμα και χώματα, βροχή και λάσπη , μπαρούτι και πείνα, κακοτυχίες και ειμαρμένη όλα στο βωμό μαζί, στην εκατόμβη. Ταπεινοί σταυροί και χαμολούλουδα στολίζουν τους τάφους, οι άνθρωποι γεννιούνται και πεθαίνουν θαρρείς κι η κόλαση έχει ανοίξει το χορό. Η εξέγερση μοιάζει να καταπνίγεται. Πως γίνεται μέσα από το μπαρούτι να βγαίνει διάφανο κρύσταλλο; Πως απο το αίμα και τη λάσπη να ξεπηδά η ζωή; Πως μια ματιά στο Μεγάλο Εικοσιένα να μη στέκει βαρετή ούτε και συνηθισμένη;
Ο έρωτας για την ελευθερία, την ποίηση ,τη γυναίκα (εδώ τη Λαζαρίνα).Οι μεγάλες εμβληματικές μορφές του αγώνα που παρελαύνουν. Ο φιλελληνισμός αυτό το δροσερό αγέρι που φύσηξε κάποτε πάνω απο την Ελλάδα. Οι άνθρωποι στην κρεατομηχανή της ιστορίας. Ο Γκάμπριελ ήρωας και άγγελος. ΄Αγγελος του θανάτου και της ελευθερίας ("H Ελευθερία υπάρχει μόνο ως Ελευθερία η θάνατος. Μόνη ελευθερία δεν νοείται" έγραφε ο Χρ. Μαλεβίτσης).
«Η περιήγηση ενός Αμερικανού φιλέλληνα και η απόλυτη εμπλοκή του στον κόσμο της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 είναι η αφορμή να ν’ ανασυσταθεί στα μάτια του αναγνώστη ο ελληνικός κόσμος του πρώϊμου 19ου αιώνα, ο κόσμος του εμπορίου στα λιμάνια και στις ευρωπαϊκές παροικίες, ο κόσμος των γραμμάτων της Εσπερίας, η ελληνική φιλοκαλία και παράδοση, αλλά και ο βρόντος των όπλων του ξεσηκωμού»8.
Ο Γκάμπριελ Θάκερεϊ Λίντον από τα χωράφια της Βοστώνης ολοκληρώνοντας τις ελληνιστικές του σπουδές στο πανεπιστήμιο και διωγμένος από έναν αδικαίωτο έρωτα ακολουθεί τη ρότα του αγαπημένου του Μπάϋρον προς την αγκαλιά της χειμαζόμενης Ελλάδας.

Ο Μπάϋρον ένα κακομαθημένο εκκεντρικό παιδί της γηραιάς Αλβιώνος αλλά και μέγας ρομαντικός ποιητής γνωστός για τα ερωτικά σκάνδαλα και την άστατη ζωή του φτάνει στο καθημαγμένο από την πολιορκία Μεσολόγγι. Ενας εγγλέζος Λόρδος και λόγιος έρχεται ν΄ αποθέσει την ζωή του πρόσφορο στη λάσπη του Μεσολογγίου εμψυχώνοντας τους έλληνες και τον αγώνα τους. Ο άνεμος του φιλλεληνισμού έχει αρχίσει να φυσάει θεριεύοντας τη θράκα. Ο Γκάμπριελ («Λέγε με Γαβριήλ») φτάνει στα λιμάνια της Μεσογείου κρατώντας στην αγκαλιά του όχι τη γυναίκα που επιθύμησε όσο τίποτε άλλο μα το Childe Harold. Μοναδική του συντροφιά στα ταξίδια του ωκεανού αυτό το βιβλίο του αγαπημένου του Μπάϋρον με την προσκυνηματική γραφή προς το πνεύμα της μεγάλης Ευρώπης. Ένα είδος… «τουριστικού οδηγού» για ποιητές. Λίγο πριν φτάσει στην Ελλάδα σε μια θαλασσοταραχή το βιβλίο βρίσκεται στον πάτο της θάλασσας. Απομένει μονάχα το χοντρό τετράδιο όπου ο Γκάμπριελ θα εξιστορήσει στο εξής μιλώντας στην αόρατη Ελίζαμπεθ, την αγαπημένη του, τα συμβάντα γράφοντας με αίμα και ιδρώτα το βιβλίο της ζωής του. Αγκαλιά με τα ημερολογιά του και το χηνόφτερο θα εμπλακεί στη μεγάλη περιπέτεια του γένους των ελλήνων. Ο έρωτας του για την Ελίζαμπεθ παίρνει σύντομα σάρκα και οστά στο πρόσωπο μιας ελληνίδας της Λαζαρίνας. Η Λαζαρίνα είναι μια νεκραναστημένη-διόλου τυχαίο το βαπτιστικό της. Σε μια βαρβαρική επιδρομή των Τούρκων στη Σαλονίκη βιάζεται ομαδικά. Θα περάσει καιρός μέχρι να συνέλθει. Όταν αυτό συμβεί θα οδηγήσει την ιστορία. Η Λαζαρίνα κινεί την ιστορία. Αυτή ανάβει τους έρωτες. Για χάρη της στήνονται τα παραμύθια και οι χίμαιρες. Αυτή δίνει νόημα στον πόλεμο. Η αιώνια γυναίκα. Την ακολουθούν θαρρείς στο ελαφοπάτημά της σαν πειθαρχημένες σκιές οι άντρες της ιστορίας. Ο Νικήτας μια αγριεμένη μορφή ανθρώπου του πολέμου. Ο Γιαννακός ο έλληνας Σάντσο Πάντσα πάντα δίπλα του. Ο Ασημάκη εφέντης ο Πρίαμος της Σαλονίκης. Ο Γραμματικός Παναγιώτης μνήμη Ανωνύμου του Έλληνος. Ο Παπάφης. Ο Λόρδος Βύρων και ο Μάγερ στο Μεσολόγγι. Ο Νικόλαος Κασομούλης ο ευγενής μαχητής. Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης σκιά του επιταφίου πάνω στα Φρύδια των Αγράφων. Αλλά και ο Τόμας ενας εγγλέζος Οδυσσέας καιροσκόπος του πολέμου. Στα κεφάλαια του βιβλίου θα περιγραφούν : H περίοδος του ήρωα στις θάλασσες και τα λιμάνια μέχρι να φτάσει στη Σαλονίκη. Η διαμονή του εκεί. Η πορεία προς τη φωτιά μέσα από τον ΄Ολυμπο και το θεσσαλικό κάμπο. Το φτάσιμο στο Μεσολόγγι. Οι μέρες της πολιορκίας.
Οι σκληρές μέρες στις ντάπιες μέχρι την έξοδο. Η μεταμόρφωση του ρομαντικού ήρωα σε άνθρωπο του πολέμου. Κάποτε κρατούσε χηνόφτερο και βιβλία. Τώρα στο χέρι του κρατά ένα ματωμένο ανθρώπινο κεφάλι. (Νικήτα που είσαι;). Ο έρωτας δικαιώνεται. Ο ήρωας ολοκληρώνεται. Βαπτίζεται στα άγρια ήθη του πολέμου. Θέλει να ζήσει.

Μέσα στην πιο απνευματική περίοδο του ανθρώπινου πολιτισμού που ζούμε η αναδρομή σε μια ιστορική περίοδο καθώς βιώνουμε το τέλος της ιστορίας μοιάζει Δον Κιχωτικό όραμα. Όμως να τι λέει ο Αμερικανός φιλόσοφος Εμερσον (1803-1882): «Μην πιστεύεις καθόλου στα περασμένα. σου δίνω τον κόσμο καινούργιο…Σε ώρες σχόλης σκέπτεσαι πως πίσω σου υπάρχει αρκετή ιστορία, αρκετή Λογοτεχνία και αρκετή επιστήμη, ικανές να εξαντλήσουν τη σκέψη σου και να προδιαγράψουν το μέλλον σου και κάθε μέλλον. Στις ώρες της διαύγειας θα δής, ούτε μια γραμμή γράφτηκεν ακόμα»9.
Ο Μάνος Κοντολέων γράφοντας για το προηγούμενο βιβλίο του Ι.Ζ. έλεγε: Ο Ζουργός έγραψε ένα μυθιστόρημα που δείχνει να αγνοεί το επίκαιρο σήμερα και να στρέφεται προς το διαχρονικό χτές. ένα χτές βουτηγμένο στη δυναμική της παράδοσης και την υπαινικτικότητα του θρύλου10.

Μέσα από συνεχείς ανατροπές του μύθου και αιφνιδιασμούς ο Ζουργός καταφέρνει να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Μια παραμυθένια πλοκή και ακαταπόνητα ποιητική γλώσσα. Δυνατή μου μένει η περιγραφή ενός κοπαδιού. Λέει για τα πρόβατα που βόσκουν στην πλαγιά με τα κουδουνάκια περασμένα στο λαιμό: «Μικρές σκυφτές εκκλησιές». Αυτό μου θύμισε το στίχο του Δ. Σολωμού στους ελεύθερους πολιορκημένους : «Λευκό βουνάκι πρόβατα κινούμενο βελάζει» στίχο στον οποίο στάθηκαν με θαυμασμό και ο Ελύτης και ο Σεφέρης.
Αξιέπαινη η αναβίωση ολόκληρου του λεξιλογικού πλούτου μιας εποχής, λέξεις που ξεχάστηκαν στην καθομιλουμένη σήμερα δεν μοιάζουν διόλου παράταιρες και αναπνέουν φυσιολογικά μέσα στο κείμενο. Τα ιστορικά γεγονότα ακριβή και καίρια αναφέρονται η περιγράφονται χωρίς να κουράσουν. Οι προμετωπίδες στα κεφάλαια ζουν και εναρμονίζονται με το κείμενο. Αφήνουν την κερένια σταγόνα τους να στάξει μέσα του και διαλύονται μέσα στο κειμενικό σώμα λες και είχαν γραφεί γι’ αυτό η το ανάποδο. Σαν το κείμενο να ‘ χει γραφεί για ΄κείνες.

Το παρελθόν ξαναστήνεται σαν αίτημα και σαν δίκαιο. Για να ξανακερδηθεί. Στο πολύ καλό σημείωμα του συγγραφέα στο τέλος του βιβλίου διαβάζουμε: Το πιό σημαντικό νομίζω είναι να μπορούσαμε να μιλήσουμε για κείνη τη ρωμιοσύνη και μάλιστα στην ώρα του πολέμου και του αίματος, χωρίς ομφαλόψυχους εθνικισμούς και κυρίως χωρίς να δαιμονοποιούνται συλλήβδην οι αντίπαλοι της εποχής11. Ο θάνατος, ο πόλεμος επανέρχονται αλέθοντας αίμα και κόκκαλα στη εποχή της μεγάλης αναταραχής του γένους. Στα χρόνια του πολέμου οι ζωές στέκουν ασήμαντες μπροστά στον μέγα ολετήρα. Όπως και στο Δόκτωρα Ζιβάγκο του Πάστερνακ το μέτρο για την ανθρώπινη ζωή υφίσταται μεγάλες εκπτώσεις έτσι και δώ η εξαθλίωσή της και ο αφανισμός μοιάζουν σαν τα πιο φυσικά να συμβούν. Κι όχι μόνον αυτά. Ο εξανδραποδισμός του ιδιωτικού και της πνευματικής διάστασης του ανθρώπου μοιάζει να νικά. Η εξέγερση καταπνίγεται. Το Μεσολόγγι πέφτει. Όμως ο ζωοδότης έρωτας επανέρχεται. Και η ελπίδα της ζωής. Τα παιδιά θα παρασύρουν το χορό και το μύθο με το μέρος τους. Αυτά θ΄ αναστήσουν τη ζωή, θα παραστήσουν το Θεό στον κόσμο. Καθώς ωφελεί να δούμε τα παιδιά ως την πολυτέλεια της παραχώρησης μιας εικόνας του Θεού στους ανθρώπους12. Ελπίδα και νόημα αληθινό της βιωτής.

Κι εσύ αναγνώστη δεν είσαι ανυπεράσπιστος ούτε τα ιδανικά σου ξέφτια. ΄Εχεις μαζί το συγγραφέα που δεν είναι παρακμιακός, έχει όραμα και ήθος, κρυστάλλινη διαφάνεια. Καμιά σκοτεινιά. Xειρίζεται την καθαρτήρια παράδοση έτσι ο καθαρμός των ψυχών και η δικαίωση προσφέρονται ως ψυχική δρόσος στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου κάποιο «απόγευμα καλοκαιριού με σκόνη». Υψηλής αισθητικής πατριδογνωσία είπε κάποιος αγαπημένος φίλος σαν τέλειωσε την ανάγνωση της Αηδονόπιτας13. Δεν ξέρω τι θα πεί η επίσημη και σιωπηλή μέχρι τα τώρα για το Ζουργό γλώσσα της κριτικής. Αυτή δεν ευκαιρεί έχει πολύ λίγο χρόνο τώρα τελευταία στη διάθεσή της και φόρτο εργασίας. Δεν ευκαιρεί λέει. Εύχομαι τούτη τη φορά να λύσει τη γλώσσα της και να αποδώσει τη δέουσα προσοχή για ένα βιβλίο που πρόκειται να παραμείνει κλασσικό. Για να μην συνεχίσει να εκτίθεται. Γιατί η σιωπή δεν είναι πάντοτε χρυσός. Και για να μη συμβεί ότι συνέβη με την Σκιά της πεταλούδας. Εκείνη μετράει ήδη την 19η έκδοσή της. Η κριτική σίγησε με σημασία κι …η πεταλούδα πέταξε υψωμένη από τους αναγνώστες καθώς διαδόθηκε από στόμα σε στόμα σαν τη μεταλαβιά.

Αναφορές
1. LORD BYRON Childe Harold (Μτφρ. Μαρία Ι. Κεσίση ) Εκδόσεις Σπανός
2. Στοιχεία Από το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου στο επίσημο site
3. Γ. Σεφέρης Ποιήματα Εκδόσεις Ικαρος
4. Χρ. Μαλεβίτσης Ο νεοελληνικός Λόγος, Αρμός-1997)
5. Χρ. Γιανναράς Επιφυλλίδες Καθημερινή 25/9/2005
6. Γ. Βέη Κριτική για τα αποσπάσματα από το Βιβλίο του Ωκεανού, Ελευθεροτυπία 28/9/2001
7. Jules Michelet Ιστορία της Γαλλικής επανάστασης –Εισαγωγή Εμπορική Τράπεζα
9. Β.Ν.Τατάκη Η πορεία του ανθρώπου, Οι εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1984
10. Μάνος Κοντολέων Η κρίση της κριτικής Περιοδικό Διαβάζω ,Φεβρουάριος 2006
8,11,12. Ι. Ζουργού Η αηδονόπιτα, Σημείωμα του συγ-γραφέα σελ 589-90, Εκδόσεις Πατάκη, Απρίλιος 2008
13. Χαρ.Παπαδόπουλος Προσωπική επικοινωνία

[δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 12.6.2008]

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ: Σταματήστε πια τις ημερίδες και διημερίδες

και τα παραπανίσια συνέδρια και μαμπέτια για την λίμνη
και βάλτε αμέσως μηχανήματα να την καθαρίσετε

Η τοπική κοινωνία και όλοι μας κουραστήκαμε πια, βαρεθήκαμε να ακούμε και να διαβάζουμε για συνέδρια «σοφών» ή «μάγων», περί την καθαριότητα της λίμνης, ημερίδες που καταναλώνονται σε αμοιβαία ψευδή κομπλιμέντα και παχιά λόγια του αέρα.
Η τοπική κοινωνία, όλοι μας, ζητούμε να δούμε σήμερα μηχανήματα σαν και αυτά της λίμνης των Ιωαννίνων, να δουλεύουν και να καθαρίζουν τουλάχιστον περιφερειακά και παραλίμνια που είναι γεμάτη σκουπίδια και που με την παραμικρή ζέστη εμφανίζεται η πρασινάδα, και που στην συνέχεια μετατρέπεται σε κρούστα λυμάτων και βρωμάει όλη η περιοχή.
Πέρυσι χρειάστηκε να χρησιμοποιηθεί το αποφρακτικό μηχάνημα του δήμου χωρίς επιτυχία όμως, αφού απαιτούνται κάποιες συμπληρωματικές εργασίες και εργαλεία, μηχανήματα που χρειάζεται καθημερινή η ΔΕΥΑΚ.
Είναι ανάγκη να μπούμε μέσα στην λίμνη και να αρχίσουμε να την καθαρίζουμε, με κάθε μέσο, έστω και με το πεπαλαιωμένο μηχάνημα καθαρισμού της λίμνης που διαθέτει ο Δήμος Καστοριάς.
Το καλοκαίρι έφτασε, και υπάρχει κίνδυνος εμείς οι κάτοικοι και οι ξένοι επισκέπτες μας να χρειασθεί να κυκλοφορούμε με μάσκες, σαν τους Κινέζους, από την δυσοσμία, όπως συνέβη πέρυσι.
Βάλτε τους ειδήμονες περί την λίμνη να κολυμπήσουν, γιατί έτσι ίσως αντιληφθούν καλύτερα το πρόβλημα της λίμνης. Και αν κάποιοι δεν γνωρίζουν να κολυμπούν μέσα στην λίμνη, υπάρχουν ειδικοί φελλοί. Σωσίβια.
Τα χρήματα των δημοτών πρέπει να σταματήσετε να τα χρησιμοποιείτε για θέματα που είναι γεμάτα μόνο λόγια, αλλά να τα χρησιμοποιήσετε με σεβασμό σε έργα και ουσιαστικές παρεμβάσεις. Φτάνουν τα λόγια.
Κουραστήκαμε.

[δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 12.6.2008]

ΣΟΝΙΑΣ ΕΥΘΥΜΙΑΔΟΥ ΠΑΠΑΣΤΑΥΡΟΥ: Ο Άγιος Αλύπιος κι η Καστοριά μας

Ομολογώ πως δε θυμόμουν την ύπαρξη αγίου μ’ αυτό τ’ όνομα. Και μόλις σήμερα, παρακινημένη από τη διακριτικότατη φωτογραφία της εφημερίδας, διαπίστωσα με έκπληξη την ύπαρξη τριών αγίων Αλυπίων. (Συγχωρέστε μου τον πληθυντικό του κύριου ονόματος, μα συμβαίνει συχνά να μιλούμε για αγίους, χρησιμοποιώντας πληθυντικό.).

Ο άγιος Αλύπιος της σημερινής φωτογραφίας βρήκα πως δεν είναι ο ανοιξιάτικος, που μαρτύρησε όταν του συνέτριψαν το κεφάλι με μια πέτρα. Ούτε ο καλοκαιρινός, ο Ρώσος, ο εν τω Σπηλαίω. « Ο άγιος αυτός», που είναι φθινοπωρινός, «ήταν ο καλύτερος» θα έλεγα αν ήμουν παιδάκι. Γιατί ήταν στυλίτης κι εγώ έχω εδώ και χρόνια αδυναμία στους στυλίτες αγίους, που, κάνοντας κόσμο τους ένα στύλο και μόνο, κέρδισαν τα πάντα. Ο Μικρασιάτης αυτός άγιος, όπως και όλοι οι στυλίτες άγιοι, κέρδισε όλα όσα δεν κερδίζει κι ο πιο πολυταξιδεμένος άνθρωπος της γης, χωρίς να το κουνήσει από τη δική του πιθαμή -κυριολεκτικά- γης, από το στύλο του.

Κι έπειτα ήρθαν εδώ οι Βυζαντινοί πρόγονοί μας, κουβαλώντας στις αποσκευές της ψυχής τους τη χαρακτηριστική τους ευσέβεια∙ αυτήν που τους έκανε να χτίσουν όλες αυτές τις περισσότερες από 70 εκκλησιές, για τις οποίες εμείς οι σημερινοί Καστοριανοί είμαστε περήφανοι. Κι όχι μόνο είμαστε περήφανοι- ο απλός λαός το δικαιούται να είναι περήφανος, πολύ περήφανος μάλιστα, γιατί αυτός τις αγαπάει τις εκκλησιές αυτές, τις φροντίζει, είναι δεμένος μαζί τους, προσεύχεται στους αγίους τους, λειτουργιέται μέσα σ’ αυτές όταν πανηγυρίζουν, και, το κυριότερο απ’ όλα, δεν έχει καμία ευθύνη που ρημάζουν, άλλοι ευθύνονται και θα ‘πρεπε να ντρέπονται γι’ αυτό (αυτοί οι άλλοι είναι, δυστυχώς, πολλοί, είναι προηγούμενοι, είναι τωρινοί και το χειρότερο είναι πως μας έχουν γεμίσει με το φόβο και τη βεβαιότητα πως έτσι θα ‘ναι κι οι μελλοντικοί), αλλά συχνά, όταν χρειάστηκε να επισκευαστούν οι χαλασμένες στέγες τους ή ό,τι άλλο, αυτός ο λαός έδωσε από το υστέρημά του για να τις βοηθήσει να σωθούν. Γι’ αυτό έχουμε απόλυτο δίκιο να είμαστε περήφανοι. Κι αν δε γνωρίζουμε πολλά πράγματα γι’ αυτές, δεν είναι δικό μας το φταίξιμο. Φταίνε τα σχολειά μας που δε μας έδεσαν μαζί τους με το νήμα της βαθιάς γνώσης, που εξακολουθούν να μη μας δένουν (άραγε ως πότε;) μ’ αυτά τα θεμέλια της ύπαρξής μας. Μιλώ, βέβαια, για δέσιμο σφιχτό, δυνατό, όχι για δεσμούς χαλαρούς κι επιφανειακούς που κρατάνε για λίγο.
Είναι οι απλοί άνθρωποι αυτής της πόλης, λοιπόν, που, χωρίς να το θέλουν, είπαν το συγκεκριμένο άγιο «Αϊλύπιο». Διάβασα αυτήν την παραφθορά του ονόματός του στην εφημερίδα και τη βρήκα εξαιρετικά τρυφερή. Κι ας έστεκε η πινακίδα ακριβώς δίπλα απ’ την εκκλησιά του απόλυτα ορθογραφημένη και σαφής. Όμως, ο λαός μας εκεί∙ σαν από διαίσθηση τον «βάφτισε» αλλιώτικα. Του ‘βγαλε το στερητικό α, αυτό που του αφαιρούσε τη λύπη, και τον έκανε άγιο της λύπης∙ δηλαδή, όχι άγιο που προστατεύει τη λύπη, αλλά που λυπάται ο ίδιος, που είναι ο ίδιος περίλυπος. Όσο για το λόγο, μόνο ένας ξένος θα έκανε μια τέτοια ερώτηση. Γιατί εμείς που ζούμε εδώ ξέρουμε καλά το λόγο της λύπης του. Που δεν είναι, δυστυχώς, μόνον ένας.

Τον ένα λόγο τον ένιωσε πρώτος ο συμπολίτης που φωτογράφισε το διπλανό σπίτι που καταρρέει. Δεν είναι, βέβαια, το σπίτι αυτό διατηρητέο για να ‘χει ένα σοβαρό λόγο να εξακολουθήσει να ζει. Όμως, συμβαίνει κάτι ιδιαίτερο εδώ∙ οι τελευταίοι του ένοικοι το εγκατέλειψαν, αφήνοντας κάποιον να το φυλάγει∙ έβαλαν τη φωτογραφία κάποιου σπιτικού ανθρώπου απ’ έξω και τον μετέτρεψαν σε φύλακα και φρουρό του σπιτιού. Είναι, λοιπόν, παράξενη η παρουσία αυτής της εγκαταλειμμένης κορνίζας εκεί έξω. Να την εγκατέλειψε κάποιος άσχετος με το εικονιζόμενο πρόσωπο ή κάποιος δικός του; Στο νου μου ήρθαν τα λόγια της κ. Γιοβανοπούλου, η οποία έγραψε πρόσφατα για την αχαριστία μας απέναντι στους νεκρούς, που, όποτε εκδηλώνεται, και τον άνθρωπο που την κουβαλάει μειώνει και καμία σχέση με την αληθινή αρχοντιά δεν έχει. Να, λοιπόν, ο ένας από τους λόγους που κάνουν τον Αϊλύπιο να λυπάται. Οι άλλοι;

Ε, όχι, τους άλλους δε θα τους πω. Δηλαδή δε θα τους ξαναπώ, γιατί θέλω ν’ αποφύγω τον κίνδυνο να καταντήσω γραφική, επαναλαμβάνοντας τα ίδια και τα ίδια. Θα σας βοηθήσω, όμως, να τους θυμηθείτε, αν όχι όλους, τουλάχιστον τους περισσότερους απ’ αυτούς, λέγοντάς σας πως έχουν να κάνουν με τείχη, παλιούς ναούς, σπουδαία αρχοντικά, τοιχογραφίες, εικόνες, βιβλία-πνευματικά μνημεία αυτής της πόλης εξαφανισμένα ως δια μαγείας, κοινά μυστικά για μεγάλα κεφάλια που τα έχουν στην κατοχή τους, για άλλα μεγάλα κεφάλια που γνωρίζουν τους παρανόμως κατέχοντες αλλά δε βγάζουν άχνα, για …
Ενώ, λοιπόν, ο άγιος έχει όλους αυτούς τους λόγους να λυπάται, έχει, ευτυχώς, και κάποιους να χαίρεται.

Ένας απ’ αυτούς είναι οι κάτοικοι αυτής της πόλης που, αν και ζουν στην εποχή όπου οι περισσότεροι ενδιαφέρονται αποκλειστικά και μόνο για τα προσωπικά και οικογενειακά τους προβλήματα και ασχολούνται μόνο μ’ αυτά που φαίνονται μεγάλα, εστιάζουν την προσοχή τους σε πράγματα που συμβαίνουν γύρω τους και δεν είναι ούτε προσωπικά ούτε οικογενειακά τους, σε πράγματα που άλλοι θα τα θεωρούσαν εντελώς ασήμαντα, ανάξια να κερδίσουν έστω και μισή ματιά τους.
Αυτοί οι συμπολίτες μας είναι που ξελαφρώνουν τη λύπη του Αϊλύπιου και κάνουν χώρο μες στην καρδιά του για λίγη χαρά. Και για πολλή ελπίδα…

[δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 12.6.2008]

ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ έγραψαν

Κύριε διευθυντά,

Επιθυμώ να αναφέρω το ακόλουθο περιστατικό: στις 3 Ιουνίου 2008 και ώρα 18:30 υπάλληλος της δημοτικής τουριστικής επιχείρησης μαζί με τον σύζυγο νυν δημοτικής συμβούλου καταδίωκαν το μοναδικό ζευγάρι κύκνων της βορείου παραλίας, ο πρώτος επιβαίνων σε βάρκα και ο δεύτερος ρίπτοντας πέτρες από τον κυματοθραύστη του λιμένος της εν λόγω παραλίας.

Ο λόγος της καταδίωξης του μοναδικού και, κατά γενική ομολογία, υπέροχου ζευγαριού κύκνων που αυτή την εποχή προσπαθούν να μεγαλώσουν μικρά στην φωλιά, ήταν η προσπάθεια να εγκαταστήσουν νεογέννητα παπιά υπό την καθοδήγηση τέως αντιδημάρχου.

Και ερωτώ: από πού αντλούν δικαίωμα αυτοί οι κύριοι και αποφάσισαν να εξαφανίσουν τους αρχοντικούς κύκνους που ονομάτισαν ολόκληρη λεωφόρο και στόλισαν τη λίμνη; Και προτείνω: τα περιβαλλοντολογικά μας θέματα να τα χειρίζονται ειδικοί (μάλλον υπερειδικοί) που γνωρίζουν τι εστί νερό, αέρας, γη και έμβια όντα.

Οι εξοργιστικές αυθαιρεσίες πρέπει να σταματήσουν. Ο κόσμος ήδη άλλαξε και τρέχει σωρεύοντας ορμή, η Καστοριά δεν πρέπει να εμμένει στην επαρχιώτικη και ανοργάνωτη εσωστρέφειά της.

Η λίμνη Ορεστιάς πρέπει να εμπλουτιστεί με τους αρχοντόκυκνους υψηλής συμβολικής και αισθητικής αξίας που παραδόξως εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται σαν διαφημιστικό τουριστικό θέλγητρο από τον δήμο και την νομαρχία ενώ ουσιαστικά καταδιώκονται ή απουσιάζουν. Οι χήνες και τα παπιά είναι ένα μάλλον πενιχρό υποκατάστατο. Βέβαια για να ξαναδούμε ικανό πληθυσμό αρχοντόκυκνων πρέπει να εγκαταστήσουμε φερέγγυες οργανωτικές δομές φροντίδας και ελέγχου της λίμνης μας.

Ελπίζω η επισυναπτόμενη φωτογραφία-κάτω της «Καθημερινής» να δείχνει τί εννοώ.

Με φιλικούς χαιρετισμούς
Μαλεγκάνος Κ. Αργύρης
Οικονομική Μηχανική -Διεθνής Πολιτική & Διπλωματία

Το ταξίδι ενός κύκνου στο Αμβούργο είναι πάντα καλά προσχεδιασμένο. Κάθε χρόνο τέτοιο καιρό (σ.σ.εννοεί αργά το φθινόπωρο) οι εργάτες του δήμου του Αμβούργου μαζεύουν τους κύκνους στο ποτάμι. Τους τοποθετούν σε βάρκες και σιγά-σιγά τους μεταφέρουν σε σημεία ειδικά φτιαγμένα ώστε να μπορέσουν να ξεχειμωνιάσουν με ασφάλεια και ζεστασιά. Σε σημεία που είναι σίγουρο ότι δεν θα πιάσουν πάγο κατά την διάρκεια του βαρύ γερμανικού χειμώνα. Κοίτα να δεις ζωοφιλία... Και φανταστείτε ότι αυτό γίνεται κάθε χρόνια από το 1674.
Η Καθημερινή

[δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 12.6.2008]

ΟΔΟΣ: Το Ενυδρείο

Το άρθρο αυτό γράφεται με αφορμή την «ημερίδα» που πραγματοποιήθηκε την περασμένη Κυριακή στην Καστοριά από τον Δήμο Καστοριάς, σε συνεργασία με άλλους φορείς του (ΑΝ.ΚΑΣ., ΑΝ.ΦΛΩ., Κ.Π.Ε., Europe Direct κλπ) με θέμα την διαχείριση των ρηχών λιμνών της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής της βαλκανικής. Όμως η δύναμη της νομιμοποίησής του (άρθρου) δεν είναι μόνο η απλή επικαιρότητα. Θεμελιώνεται και σε δυο επιστολές συμπολιτών που δημοσιεύονται σε εσωτερικές σελίδες, του σημερινού φύλλου.

Πρόκειται για την επιστολή του κ. Γεωργίου Παπαγεωργίου, τ. προέδρου του δημοτικού συμβουλίου Καστοριάς, ο οποίος χωρίς να παραβιάσει την γνωστή ευγένεια της αρθογραφίας που μετέρχεται συνήθως, σκιαγραφεί γλαφυρά τις αγωνίες αλλά και την αγανάκτηση της κοινής γνώμης για το κατάντημα της λίμνης και τις περιττές φλυαρίες μερικών συμποσίων. Επιπλέον πρόκειται και για την επιστολή του κ. Αργυρίου Μαλεγκάνου, με την οποία καταγγέλλεται μια πράξη βάναυσης καταδίωξης ενός από τα ελάχιστα ζεύγη κύκνων που απέμειναν στην λίμνη της Καστοριάς.

Το ενδιαφέρον της υπόθεσης δεν βρίσκεται απλώς στο γεγονός της χρονικής σύμπτωσης των επιστολών με την ημερίδα, αλλά και στο ότι οι συμπολίτες είναι κάτοικοι της βόρειας παραλίας (του Απόζαρι), όπου οι κάτοικοι έχουν ακόμη την τύχη του να ζουν την λίμνη. Το στοιχείο αυτό τονίζεται ιδιαίτερα για να αντιπαραβληθεί με την αισθητή απάθεια που έχει προκαλέσει η εμπορική υπερεκμετάλλευση των άλλων παραλιών, στους κατοίκους τους.

Με τις επιστολές τους, ο δεύτερος καταγγέλλει τον απηνή, ενορχηστρωμένο στα τελευταία χρόνια διωγμό των κύκνων -που οφείλεται σε μια αιρετική (δήθεν) οικολογική προσέγγιση της πανίδας της λίμνης. Ενώ ο πρώτος, εκφράζει με ευστοχία τα συναισθήματα του κάθε Καστοριανού απέναντι στα φλύαρα, παχιά λόγια και ευχολόγια των κάθε φύσεως και μορφής δήθεν ειδικών.
Εντός και εκτός συμποσίων.

Στις αρχές του φετινού καλοκαιριού, με μια λίμνη που νοσεί και χειροτερεύει διαρκώς, εγκυμονώντας κινδύνους ολοκληρωτικής καταστροφής, όχι μόνο για την πανίδα της αλλά και για τα οικιστικά σύνολα των αστικών και αγροτικών κατοικημένων περιοχών που βρίσκονται κοντά, η πραγματοποίηση μιας ακόμη ημερίδας από τον Δήμο Καστοριάς, από άποψη ουσίας και σκοπιμότητας συνιστά πρόκληση.

Όχι μόνο διότι μοιάζει σαν να έγινε μόνο στο πλαίσιο ανάπτυξης του συνεδριακού τουρισμού (σαν ένα στατιστικό στοιχείο), αλλά και διότι πραγματοποιήθηκε στο υπερπολυτελές κτήριο του δήθεν Ενυδρείου, που με τα μάρμαρα, τα στρογγυλά -αλά Nautilus- παράθυρά του, τα υπερώα, τις άνετες βεράντες και τα λιθόκτιστα παρακολουθήματά του στον προαύλιο χώρο, αν δεν αποτελεί την ταφόπλακα της λίμνης, φτιάχτηκε πάντως και λειτουργεί ως (το μοναδικό παγκοσμίως) μαυσωλείο ή ως κενοτάφιο λίμνης.

Διότι, όπως είναι γνωστό στους παροικούντες, από την αρχή ως σήμερα, η θολή ιστορία αυτού του παλατιού, είναι κάπως αμαρτωλή. Όχι μόνο διότι φτιάχτηκε με πιστώσεις και χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης που είχαν διατεθεί για την εξυγίανση (καθαρισμό και εμπλουτισμό) της λίμνης, ούτε διότι η κατασκευαστική διάρκεια προσέγγισε τα 10 χρόνια. Όσα περίπου και η Εγνατία Οδός.

Όχι μόνο, διότι η έπαυλη δεν έγινε ούτε Ενυδρείο, ούτε επειδή περιβάλλεται από άχρηστες μινιατούρες, αλλά και διότι, (προφανώς) για να μην στοιχειώσει το μεγάλο αυτό κτήριο, μετακόμισε στις πολυτελείς εγκαταστάσεις του το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του Δήμου Καστοριάς. Εγκαταλείποντας έρμαιο το (δημοτικό) κτήριο της άλλοτε Πρόνοιας, για το οποίο είχαν διατεθεί πιστώσεις ώστε να διαμορφωθεί ως Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Το οποίο (κέντρο) επιτελώντας ασαφές κατά τα λοιπά έργο (κρινόμενο τουλάχιστον εκ του αποτελέσματος) απολαμβάνει την χλιδή ανακτόρων τύπου Τσαουσέσκου. Αλλά σιωπά (το κέντρο) για τον βιασμό του περιβάλλοντος της Καστοριάς, για το κατάντημα της λίμνης, για την αποψίλωση στα πάρκα, την παράλογη κοπή δένδρων, για τον διωγμό των κύκνων.

Σιωπά σε όλα τα επίπεδα δράσης, πλην των ημερίδων τύπου μνημοσύνου (σαν κι’ αυτή που έγινε την περασμένη Κυριακή). Μια και η Καστοριά έχει την πολύτιμη εμπειρία καταστροφικής μεταχείρισης της λίμνης, θα φάνηκε φαίνεται σκόπιμο, ότι αξίζει να μεταλαμπαδεύσει και στους λοιπούς βαλκάνιους με ρηχές λίμνες, το απόσταγμα της σοφίας.

Όμως το Κέντρο, σιωπά για όλες τις υπόλοιπες ανάγκες της Καστοριάς, πλην της ανοικτής έκθεσης ανεμόμυλου, και άλλων βουκολικών εξαρτημάτων που εγκαταστάθηκαν στον χώρο του προαυλίου επί της λεωφόρου των Κύκνων. Κι’ όλα αυτά την στιγμή που η λίμνη καταστρέφεται, δεν ανανεώνεται, μολύνεται, βρωμά και σκοτώνει. Κι’ όλα αυτά την στιγμή που οι κύκνοι εξαφανίζονται, τα ψάρια χάνονται ή αρρωσταίνουν, τα δένδρα κόβονται, η φύση παραβιάζεται. Θυμίζει λοιπόν η κατάσταση, όλα όσα θύμιζε η πολιτιστική επιχείρηση του Δήμου Καστοριάς, επί διευθύνσεως του κ. Α. Χατζηζαμάνη.

Και αντί οι ιθύνοντες του Κέντρου Περιβαλλοντικής Έρευνας, καθώς και ο Δήμος Καστοριάς να ευαισθητοποιηθούν και να αφήσουν τον λήθαργο των θεωρητικών φλυαριών -εφ’ όσον δεν γίνονται πράξη και μένουν στα χαρτιά- και αντί να πιάσουν δουλειά, αντί να ασκήσουν αυτοκριτική (στον ατέλειωτο ελεύθερο χρόνο τους) και κατά την διάρκεια συνεντεύξεών τους σε ραδιοτηλεοπτικά μέσα, ειρωνεύονται και επιδεικνύουν την περιφρόνηση του πανίσχυρου ειδήμονος σε κάθε ένα που εκφράζει -άδολα και ανυστερόβουλα- περιβαλλοντικές ανησυχίες και αγωνίες, και επιτίθενται κατά των εφημερίδων που παρέχουν βήμα κριτικής.

Έτσι το κτήριο αυτό της εισόδου της πόλης, αμαρτωλού παρελθόντος και σκανδαλώδους παρόντος, εξακολουθεί αφελώς να παρέχει το άλλοθι των ψευδαισθήσεων και των παραισθήσεων, με τις οποίες προσπαθούν να αποπροσανατολίσουν τους υπηκόους, οι επιτήδειοι πολιτικοί και υπηρεσιακοί παράγοντες. Άλλοθι λοιπόν, για την παρελθούσα δημοτική αρχή που ευθύνεται γι’ αυτό. Άλλοθι και για την σημερινή -που δεν χρειάζεται και μεγάλη προσπάθεια για να κτίσει τα άλλοθί της. Άλλοθι στο Κέντρο Περιβαλλοντικής Έρευνας που έχει αναγορευθεί σε παίκτη του δημόσιου βίου και ξεναγό τουριστικών συνεδρίων.

Άλλοθι στον τέως υπουργό, κ. Φίλιππο Πετσάλνικο, βουλευτή του ΠαΣοΚ, που υπερήφανος όπως διαδηλώνει για τα έργα που υλοποίησε στην πόλη της Καστοριάς, τοποθέτησε την φωτογραφία του μεγαλοπρεπούς κτηρίου ακριβώς πίσω από το κάθισμά του ώστε να είναι πανταχόθεν ορατό κατά την διάρκεια των διαγγελμάτων και μονολόγων του, Saturday night fever. Σαν τον μονόλογο που κούρασε αλλά και προκάλεσε όπως αναφέρεται, στο τελευταίο πανάκριβο «οικολογικό» συνέδριο της π. Κυριακής.
Γιατί κατά τα λοιπά, οι γνωστοί σύνεδροι -τουριστικοί πράκτορες και διοργανωτές- συνεχίζουν ακάθεκτοι να αγνοούν τα πραγματικά κατεπείγοντα περιβαλλοντικά προβλήματα της λίμνης και της Καστοριάς. Βυθισμένοι στις αναπαυτικές πολυθρόνες του πρώτου μαυσωλείου για λίμνες. Και κατά προτίμηση, για ρηχές λίμνες.

Υ.Γ. Εξαίρεση σε όλα αυτά συνιστά η διαρκής παράλειψη του νομάρχη Καστοριάς -θα έχει κι’ αυτή τα μικροπολιτικά της κυρίως κίνητρα- να επισκεφθεί το «Μέλαθρον». Προφανώς για να μην αναγνωρίσει εμμέσως την ύπαρξή του και να μην επικυρώσει την λειτουργία του. Έστω κι’ έτσι όμως, η άρνησή του να επισκεφτεί το Ενυδρείο (Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης) είναι σαφής πολιτική πράξη, που σώζει έστω και προσχηματικά, την τιμή και την αξιοπρέπεια του τόπου.

[δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 12.6.2008]

ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΚΟΒΑΤΣΗ: Η Επικούρεια φιλοσοφία για την «Ελεύθερη βούληση του ανθρώπου»

Σκοπός του άρθρου αυτού είναι να καταδείξει ότι, τη μελέτη του προβλήματος της «ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου», γίνεται προσπάθεια να την αποδώσουν σε ξένους διανοούμενους ενώ ένας εκ των μεγίστων Ελλήνων φιλοσόφων, ο Επίκουρος έχει ασχοληθεί διεξοδικά και αποτελεσματικά με αυτήν, γεγονός που αποκρύπτεται και απαξιώνεται, όπως και πολλά άλλα, από ξένους και δυστυχώς και Έλληνες συγγραφείς, όπως περιέγραψα σε άλλο άρθρο και διάλεξή μου(1).
Είναι τόσο μεγάλη η αρχαία ελληνική γραμματεία και φιλοσοφική βιβλιοθήκη, ώστε πολλοί δυστυχώς Έλληνες και ξένοι προσπάθησαν και προσπαθούν διαχρονικά να μειώσουν αυτήν και μέχρι τώρα, το πέτυχαν σε κάποιο βαθμό.
Έτσι, στο παραπάνω θέμα, είναι περίεργο, να γίνεται κάτι ανάλογο από Έλληνες, υπό μορφήν παραλείψεως αναφοράς στον Επίκουρο, που πρωτοδιατύπωσε μια φιλοσοφική ιδέα και θεωρία, ώστε να διερωτάται κανείς για την πηγή και σκοπιμότητα του ιδιότυπου αυτού ανθελληνισμού, αν και έχουμε διατυπώσει, από μακρού, ότι ο ανθελληνισμός πηγάζει στην Ελλάδα (2, 3). Από την άλλη μεριά, παρατηρείται, εδώ και στα ξένα, μια ατέλειωτη σειρά δημοσιεύσεων, που εξάρουν και υμνούν την αρχαιοελληνική γραμματεία, σε τέτοιο βαθμό ώστε να φθάνουν στο σημείο να θεοποιήσουν αυτήν.
Το θέμα της ύπαρξης ή μη «Ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου», είναι αρκετά παλαιό και ανέκυψε επιστημονικά στην προσωκρατική περίοδο, όταν ο Δημόκριτος διατύπωσε και ανάπτυξε τις φυσικές του θεωρίες, από τις απλούστερες φυσικές έννοιες μέχρι την ατομική θεωρία, με τον δάσκαλό του Λεύκιππο. Το θέμα βέβαια της ειμαρμένης ή μοίρας, ήταν παλαιότερο, αλλά πήρε επιστημονική έκφραση, με τις θεωρίες του Δημόκριτου.
Ο Δημόκριτος, ως καθαρός φυσικός επιστήμων, περιέγραψε την «αιτιοκρατική θεώρηση του πίπτοντος σώματος ή αι ατόμου» ώστε τούτο να πέφτει καθέτως, και μάλιστα πάντα στο ίδιο σημείο, (αν ξεκινήσει από το ίδιο σημείο) χωρίς αποκλίσεις και για αυτό, μπορούμε να πούμε ότι ο Δημόκριτος είναι ο πρώτος ντετερμινιστής και αιτιοκράτης.
Ο Δημόκριτος ήταν υποχρεωμένος να δεχθεί την αιτιοκρατία ή ετεραρχία, σύμφωνα με την οποία, οτιδήποτε πρόκειται να συμβεί, είναι προσδιορισμένο από πριν ότι θα συμβεί, όπως και θα συμβεί (πτώση του σώματος αν αφεθεί ελεύθερο). Η αντίληψη αυτή βασίζεται στην αρχή ότι τίποτε στον κόσμο δεν δημιουργείται εκ του μηδενός, αλλά ότι το καθετί προέρχεται από κάπου, ότι έχει κάποια αιτία(4).
Αν λοιπόν, τα πάντα ανάγονται σε προγενέστερες αιτίες, τότε το σύμπαν διέπεται από μια απόλυτη αναγκαιότητα, υπό την έννοια, ότι το μέλλον είναι ήδη γνωστόν, καθορισμένο από το παρόν, το οποίο με τη σειρά του, έχει καθορισθεί από το παρελθόν. Η αιτιοκρατική αντίληψη, για τον κόσμο, έχει προσλάβει διάφορες μορφές, την θεολογική, τη μεταφυσική, τη λογική και την επιστημονική αιτιοκρατία.
Η θεολογική αιτιοκρατία συνδέεται με την ύπαρξη του θεού, ενώ η μεταφυσική που διατυπώθηκε από τους Στωικούς, οι οποίοι υποστήριζαν ότι ο λόγος, από τον οποίο δημιουργήθηκε ο κόσμος, έχει διαχυθεί σε κάθε σημείο του σύμπαντος, έτσι ώστε να διέπεται από μια τάξη και αναγκαιότητα, την ειμαρμένη (μοίρα), σύμφωνα με την οποία, οτιδήποτε και αν συμβεί είναι προκαθορισμένο. Ο Ηράκλειτος, ενωρίτερα, είχε διατυπώσει την ιδέα, ότι ο χαρακτήρας του ανθρώπου δημιουργεί τη μοίρα του, υπάρχει δηλαδή μια προσωπική μοίρα. Είναι όμως έτσι; Ποιος καθορίζει τη ζωή του καθενός μας, ο ίδιος; η τύχη; ή η ανώτερη δύναμη και ποια είναι αυτή; Μπορεί ο άνθρωπος να αλλάξει τη μοίρα του;
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο οποίος διατύπωσε τη θέση της λογικής αιτιοκρατίας, παρατήρησε ότι το κάθε τι, κατ’ ανάγκη, είτε υπάρχει, είτε όχι, είτε θα συμβεί, είτε δεν θα συμβεί.
Ο Λαπλάς, από τους βασικούς εκφραστές της επιστημονικής αιτιοκρατίας, παρατήρησε ότι «μια διάνοια που θα γνώριζε σε κάποια δεδομένη στιγμή όλες τις παριστάμενες στη φύση δυνάμεις, και την αντίστοιχη κατάσταση των πραγμάτων που τη συνθέτουν, θα ήταν σε θέση να συλλάβει, σε ένα απλό τύπο, τόσο τις κινήσεις όσο και την ενέργεια των στοιχειοδεστέρων σωμάτων». Αυτό όμως καταρίφθηκε από τον Χαιζενμπεργκ και την αρχή της απροσδιοριστίας του, την οποία εμπνεύστηκε από τον διάλογο του Κρατύλου με τον Πλάτωνα (5,6).
Η μεγαλύτερη δυσκολία, σχετικά με την αντίληψη της αιτιοκρατίας, γενικά, αφορά στη σχέση της με την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου. Έτσι, αν υιοθετηθεί η αιτιοκρατική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία, το καθετί είναι εκ των προτέρων δεδομένο, τότε και οι πράξεις του ανθρώπου είναι προκαθορισμένες και, ως εκ τούτου, η «ελευθερία της βούλησης» του είναι αδύνατη. Ωστόσο υπήρξαν επιχειρήματα, όπως εκείνα των εκπροσώπων της στωϊκής φιλοσοφίας, του Χιουμ, Καντ και Χόμπαρτ, με τα οποία οι εισηγητές των επιδίωξαν να δείξουν ότι η αιτιοκρατία είναι συμβατή με την «Ελεύθερη βούληση» αν και υπάρχει βέβαια πολύ προγενέστερη λύση του προβλήματος από τον Επίκουρο, όπως θα αναπτύξουμε παρακάτω, αλλά η αναφορά μας σε μερικούς μεταγενέστερους γίνεται ακριβώς για να καταδείξουμε ότι, αποσιωπώντας μερικοί τον Επίκουρο δημιουργούν σφετερισμό των θεωριών του Επίκουρου από άλλους, ως π.χ. αναφερθέντας παραπάνω μεταγενεστέρως.
Η μεγαλύτερη δυσκολία, σχετικά με την αντίληψη της αιτιοκρατίας, αφορά στη σχέση της με την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου. Έτσι, αν υιοθετηθεί η αιτιοκρατική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία, το καθετί είναι εκ των προτέρων δεδομένο, τότε και οι πράξεις του ανθρώπου είναι προκαθορισμένες και, ως εκ τούτου, η «ελευθερία της βούλησης» του είναι αδύνατη. Ωστόσο υπήρξαν επιχειρήματα, όπως εκείνα των εκπροσώπων της στωϊκής φιλοσοφίας, του Χιουμ, Καντ και Χόμπαρτ, με τα οποία οι εισηγητές των επιδίωξαν να δείξουν ότι η αιτιοκρατία είναι συμβατή με την «ελεύθερη βούληση» αν και υπάρχει βέβαια πολύ προγενέστερη λύση του προβλήματος από τον Επίκουρο, όπως θα αναπτύξουμε παρακάτω, αλλά η αναφορά μας σε μερικούς μεταγενέστερους γίνεται ακριβώς για να καταδείξουμε ότι, αποσιωπώντας μερικοί τον Επίκουρο δημιουργούν σφετερισμό των θεωριών του Επίκουρου από άλλους.
Κατά την στωϊκή φιλοσοφία, η «ειμαρμένη» που εκφράζει την αιτιοκρατική αντίληψη των εισηγητών της, για τον κόσμο, ορίζει εκ των προτέρων όλες τις δυνατότητες, υπό τις οποίες ενδέχεται να εκδηλωθεί ένα γεγονός. Αν π.χ είμαι άρρωστος υπάρχει η δυνατότητα να καλέσω έναν καλό γιατρό, που θα με βοηθήσει να γίνω καλά, όπως υπάρχει η δυνατότητα να καλέσω έναν κακό γιατρό. Υπάρχει η δυνατότητα να πάρω ένα φάρμακο κ.ο.κ. Όλες οι δυνατότητες είναι δεδομένες στα πλαίσια της ειμαρμένης και είναι γνωστό, εκ των προτέρων, τι θα συμβεί αν επιλέξω την α ή την β δυνατότητα, καλό ή κακό γιατρό κ.ο.κ.
Ο Χιουμ εξ άλλου(6) υποστήριξε ότι ο ισχυρισμός ότι η αιτιοκρατία είναι ασυμβίβαστη με την «ελεύθερη βούληση», είναι προϊόν μιας εννοιολογικής σύγχυσης. Της σύγχυσης μεταξύ των διαφόρων σημασιών του όρου «αιτία». Κατά τον Χιουμ, όταν λέμε ότι μια πράξη είναι ελεύθερη, δεν εννοούμε ότι είναι αναίτια. Αν π.χ. θέλω να σηκώσω το χέρι μου, έχει μία αιτία, τη βούλησή μου ή την πρόθεσή μου να σηκώσω το χέρι μου.
Ο Καντ ευθυγραμμιζόμενος με τις θέσεις του Χιουμ, ταύτισε την ελευθερία της βούλησης με την αυτονομία της βούλησης, τη βούληση που δρα βάσει νόμων, κανόνων ή αρχών, που θέτει η ίδια στον εαυτό της, βάσει αιτιών δηλαδή που υπόκεινται στον έλεγχό της.
Ο Χόμπαρτ προχώρησε (7) ακόμη πιο πέρα, από τον Χιουμ, και υποστήριξε ότι η αιτιοκρατία, η αντίληψη ότι το κάθε τι έχει κατ’ ανάγκην κάποια αιτία, όχι μόνο είναι συμβάσιμη με την ελευθερία της βούλησης, αλλά αποτελεί αναγκαία προϋπόθεσή της.
Κατά τον Χόμπαρτ συγκεκριμένα, αν οι πράξεις είναι ανεξάρτητες από την θέληση, την πρόθεση και γενικά από οποιαδήποτε αιτία, υπάρχει μέσα στο πράττον άτομο, όπως στην περίπτωση π.χ. που κάποιος, όντας υπό την επήρεια ισχυρού ναρκωτικού, κινεί τα χέρια του χωρίς να έχει συνείδηση των κινήσεων αυτών, τότε οι πράξεις του δεν είναι ελεύθερες. Οι μορφές αυτές αιτιοκρατίας, με τις οποίες οι φιλόσοφοι Χιουμ, Καντ και Χόμπαρτ, επεχείρησαν να συγκεράσουν την αιτιοκρατική αντίληψη με την ελευθερία της βούλησης, η οποία αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση της ηθικής συμπεριφοράς, συγκροτούν ό,τι αποκάλεσε ο Γουΐλιαμ Τζέϊμς, ήπια αιτιοκρατία.
Την κατηγορία αυτή της αιτιοκρατίας ο παραπάνω την αντιδιάστειλε, προς αυστηρή αιτιοκρατία, στα πλαίσια της οποίας, αποκλείεται η ιδέα της ελευθερίας και ο άνθρωπος θεωρείται πως είναι, ό,τι είναι, και πράττει, όχι γιατί έτσι αποφασίζει ο ίδιος, αλλά διότι είναι αναγκασμένος από τους νόμους και τις συνθήκες που υφίστανται, ανεξάρτητα από αυτόν.
Δεν θα συνεχίσω να εξιστορώ άλλες απόψεις, διότι όλοι τους αναμασούν ή μικροτροποποιούν τις υπάρχουσες, για να έλθω κατ’ ευθείαν στον Επίκουρο, ο οποίος έδωσε πράγματι μια μεγαλοφυή φιλοσοφική απάντηση στο πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου, από την μια μεν μεριά ως συνεχιστής, αναμορφωτής των απόψεων της δημοκρίτειας φυσικής φιλοσοφίας, και από την άλλη, είναι αυτός, ο οποίος με μια πράγματι καταπληκτική ιδέα-επινόηση, της απόκλισης ή παρέγκλισης, έδωσε την σωστή λύση, όπως γλαφυρά την περιέγραψε ο Κ. Μαρξ στην διατριβή του (8) για την «Διαφορά επικούρειας και δημοκρίτειας φυσικής φιλοσοφίας» (μαζί με άλλες διαφορές).
Τι είπε λοιπόν ο Επίκουρος και πώς έλυσε το μεγάλο αυτό φιλοσοφικό πρόβλημα; Ο εκ των μεγίστων ελλήνων φιλοσόφων είπε: όχι, δεν πέφτει καθέτως το άτομο προς τα κάτω και σε ευθεία γραμμή. Δάσκαλέ μου, Δημόκριτε κάνεις λάθος. Το κάθε σώμα, το κάθε άτομο μπορεί, κατά την κάθοδό του, να αποκλίνει, έστω ελαχιστότατα, και αυτή η παρέκκλιση από την κάθετο γραμμή δημιουργεί αυτονομία και ελευθερία, η οποία επεκτεινόμενη στις ανθρώπινες πράξεις, δημιουργεί την ελευθερία της βούλησης του ανθρώπου. Αυτό κι αν είναι ανθρώπινη μεγαλοφυΐα!

Είδαμε στην αρχή του άρθρου ότι ο Δημόκριτος, ως φυσικός επιστήμων, δέχεται αναγκαστικά ότι κάθε σώμα θα πέσει καθέτως, χωρίς απόκλιση, γεγονός που σημαίνει ότι η πτωτική κίνηση είναι αναγκαστικά η κίνηση που χαρακτηρίζει την έλλειψη αυτοτέλειας και υποταγή στην νομοτέλεια. Αυτό μεταφερόμενο στον άνθρωπο, απαγορεύει την «ελεύθερη βούληση αυτού» και τον κάνει αιχμάλωτο της μοίρας, ανήμπορο να αλλάξει την ζωή του που, αναγκαστικά, θα ακολουθεί τον καθορισμένο και υποχρεωτικό δρόμο.
Απεναντίας, με την φιλοσοφική επινόηση του Επίκουρου, και την χρήση της απόκλισης από την ευθεία πτωτική γραμμή του ατόμου, δεν αποτελεί κάποιο ιδιαίτερο επιμέρους προδιορισμό, που εμφανίζεται τυχαία στην επικούρεια φυσική. Ο νόμος, που εκφράζουν τα παραπάνω, διέπουν ολόκληρη την επικούρεια φιλοσοφία, να εξαρτιέται από το πεδίο της εφαρμογής του, γεγονός το οποίο ήλθε να επιβεβαιωθεί ύστερα από 2.500 χρόνια μετά, από την σύγχρονη φυσική.
Σε αντίθεση με τον Επίκουρο, ο Δημόκριτος μετατρέπει σε βίαιη κίνηση και σε πράξη, της τυφλής αναγκαιότητας, ό,τι για το πρώτο αποτελεί πραγμάτωση της έννοιας του ατόμου.
Ας δούμε τώρα σε κάποια έκταση αναλυτικά την φυσική και φιλοσοφική θεωρία του Επίκουρου, που τόσο μεγάλη επέκταση και σημασία είχε στην ζωή του ανθρώπου, που τον ξεχωρίζει από τον Δημόκριτο και του απομένει τον τίτλο του ιντετερμινιστή. Εξ άλλου, για τον Επίκουρο και την σχολή του, η φιλοσοφία υπηρετεί την ζωή και έχει αποκλειστικό και μοναδικό σκοπό, όπως κάθε γνώση και ενέργεια, να φέρει την γαλήνη και την ευτυχία. Αυτό λέει ο επικούρειος ορισμός της φιλοσοφίας, που μας τον έσωσε ο Σέξτος ο Εμπειρικός (9).
Η θεωρία της απόκλισης ή παρέγκλισης των ατόμων, κατέχει τον βασικό ρόλο στην φυσική του Επίκουρου. Στην αρχαιότητα η θεωρία αυτή επικρίθηκε σκληρότατα, ιδιαίτερα από τον Κικέρωνα(10). Μόνο στον 20ο αιώνα, δηλαδή σχεδόν πρόσφατα, για πρώτη φορά, μετά τον Επίκουρο, υποστηρίχθηκαν από την μικροφυσική θέσεις ανάλογες με την μεγαλοφυή σύλληψη της ατομικής απόκλισης.
Θέσεις στηριζόμενες σε εργαστηριακές παρατηρήσεις της συμπεριφοράς των υποατομικών σωματιδίων, οι οποίες ανατρέπουν την αρχή της μηχανιστικής αιτιότητας.
Η «παρέγκλιση» είναι, κατά πρώτον λόγον, μια υπόθεση στην φυσική που σκοπό έχει να εξηγήσει την δημιουργία της ύλης μέσω της ένωσης των ατόμων, διότι αν τα άτομα πήγαιναν παράλληλα και δεν απόκλιναν δεν θα συγκρούονταν και δεν θα δημιουργούνταν νέα σώματα. Κατά δεύτερο λόγο, είναι ένας ηθικός νόμος: το άτομο, κατά μία έννοια, αποτελεί το πρότυπο του αυτόνομου ανθρώπου. Όπως τους θεούς του Επίκουρου τους διακρίνει η μεγαλύτερη ελευθερία, και τον σοφό η απόλυτη λύτρωση, όμοια το άτομο ορίζεται από την ικανότητα να αυτοπροσδιορίζεται.
Όπως λοιπόν το άτομο ελευθερώνεται από την σχετική του ύπαρξη, την ευθεία πτωτική του γραμμή, ξεφεύγοντας και αποκλίνοντας από αυτήν, έτσι και ολόκληρη η επικούρεια φιλοσοφία αποκλίνει από την δεδομένη συγκεκριμένη πράξη, όταν αυτή επιβάλει περιορισμούς. Η απόκλιση αυτή συμβαίνει πάντοτε, όποτε αποσκοπείται να παρουσιασθεί η έννοια της αυτοτέλειας.
Αυτήν την έννοια, δηλαδή της αποκλίσεως των ατόμων, ο Επίκουρος την εισήγαγε για τον εξής λόγο, που είναι αληθινός: Μήπως τυχόν, αν πάντοτε το άτομο κατευθύνεται από μια φυσική και αναγκαία βαρύτητα, δεν απομένει πια για εμάς ούτε ίχνος ελεύθερης βούλησης, αφού η ψυχή μας θα κινούνταν με τον τρόπο που επιβάλλει η κίνηση των ατόμων; Ενώ ο Δημόκριτος, ο δημιουργός της ατομικής θεωρίας, προτίμησε να δεχθεί ότι όλα γίνονται από ανάγκη και με την επιταγή της ειμαρμένης. Έχει λοιπόν τεράστια φιλοσοφική σημασία και κοινωνική επέκταση και καλύπτει η επικούρεια φιλοσοφία πολλές διαστάσεις και επίπεδα.
Στην φυσική, η θεωρία της παρέκκλισης των ατόμων, κατευθύνεται ενάντια στην μηχανιστική (αιτιοκρατική) αντίληψη του Δημόκριτου. Η ιδέα της αυθόρμητης απόκλισης των ατόμων, δηλαδή η δυνατότητα τυχαίας ατομικής συμπεριφοράς, ήταν εξαιρετικά μεγάλης σημασίας για την αναγνώριση της τύχης και της αναγκαιότητας στην ερμηνεία των φυσικών φαινομένων.
Δεν γνωρίζει λοιπόν ο ανθελληνιστής αρθρογράφος, όποιος και αν είναι, ότι τα άτομα διαθέτουν και μία ελεύθερη κίνηση, την οποία δεν την προέβλεψε ο Δημόκριτος αλλά την επινόησε ο Επίκουρος, και αποτελεί αυτή μία από τις βασικές διαφορές της δημοκρίτειας και επικούρειας φυσικής φιλοσοφίας;
Ο επικουρισμός είναι μεν αντίθετος με την δημοκρίτεια φιλοσοφία, αλλά είναι μια παραλλαγή του ατομισμού. Οι επικούρειοι βέβαια, σε πολλά σημεία, διαφωνούσαν με τον Δημόκριτο, θεωρούσαν όμως τον εαυτό τους ως οπαδό του και είχαν μεγάλο σεβασμό γι’ αυτόν. Υπήρχαν βέβαια τότε (όπως και τώρα) αντίπαλοι του Επικούρου, που προσπαθούσαν να τον συκοφαντήσουν (ή τώρα να τον αποσιωπήσουν), πλαστογραφώντας διάφορες ανύπαρκτες επιστολές του, υπό το όνομά του, στις οποίες υποτίθεται ότι ο Επίκουρος ευτέλιζε τον Δημόκριτο, αλλά και προγενέστερους φιλοσόφους. Αυτά ήταν πλασματικά, διότι σε αντίθεσή τους, ο Επίκουρος έλεγε ότι ακόμα και λάθη του Δημόκριτου (11) πρέπει να αντιμετωπίζονται με κατανόηση, επειδή είναι λάθη του Δημόκριτου. Εδώ φαίνεται ο βαθύς σεβασμός του Επικούρου προς τον δάσκαλό του, τον Δημόκριτο.
Αυτή είναι η αλήθεια και η προέλευση και προσέγγιση του προβλήματος της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου, ως και η λύση του από τον Επίκουρο, κατά τρόπο ευφυέστατο με την καταπληκτική επινόηση της παρέγκλισης που επιβεβαιώνεται από την σύγχρονο φυσική μετά 2.500 χρόνια. Αυτός ήταν ο εκ των μεγίστων ελλήνων φιλοσόφων, που μερικοί τον αγνοούν, ιδίως αυτοί που γράφουν ειδικά άρθρα για την ανθρώπινη βούληση και την ειμαρμένη (12).

1) Κοβάτσης Αν. «Ελληνική αγωγή» αρ. φ. 43/96-5.
2) Σταματιάδου Μ. «Άβατον» Μάϊος 2004, τ. 40.
3) Κοβάτσης Αν. «Άβατον», Ιούλιος 2004, τ. 42
4) Πελεγρίνη Θ. Φιλοσοφικό λεξικό, σ. 32, εκδ. Ελληνικά Γράμματα 2001.
5) «Δαυλός» τ. 292, 2006.
6) Πλάτων-Κρατύλος, εκδ. Ο. Χατζόπουλος, Αθ. 1994, σ. 233.
7) Πελεγρίνη, λεξικό σ. 35.
8) Το ίδιο.
9) Κ. Μαρξ, διατριβή, σ. 221.
10) Σέξτος ο Εμπειρικός, Διατριβή Μαρξ, σ. 110.
11) Κικέρων, Διατριβή Μαρξ, σ. 72.6) Δημόκριτος, εκδ. Ζήτρος, σ. 352.
12) Άβατον, τ. 70, 2007, σ. 47.

[δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 5 και 12.6.2008]