ΕΛΕΝΗΣ ΚΩΣΤΕΑ: Λογοτεχνική κριτική του νέου μυθιστορήματος του Γιάννη Καλπούζου "Μεθυστής. Στα χώματα της Κρήτης"

Είδαμε στο βιβλίο του Γ. Καλπούζου (η παρουσίαση του βιβλίου στην Καστοριά πραγματοποιήθηκε τον περασμένο μήνα, στις 13 Μαΐου 2025), που βλέπει το φως της δημοσιότητας ακριβώς στην επέτειο των 80 ετών της αντιφασιστικής νίκης των λαών, δυνατές στιγμές αντίστασης του λαού μας στον κατακτητή. Η αγάπη και ο πόθος της ελευθερίας και ανεξαρτησίας, με εξαίρεση μια μικρή ομάδα δοσίλογων, συνεργατών των Γερμανών και μαυραγοριτών που ρουφούσαν το αίμα του καταβεβλημένου από τον λιμό και τον πόλεμο λαού μας, διαπνέουν τη μεγάλη πλειοψηφία του λαού, όπως και των Κρητικών — ένα μοναδικό φαινόμενο στα ελληνικά δεδομένα αντίστασης, όπου σύσσωμος ο λαός και ο στρατός διατρανώνουν το ανάστημά τους κατά του εισβολέα. Τα θρέμματα της αρχαίας μινωικής γης, που βρίθει πολιτισμού, φράζουν ηρωικά το δρόμο στον κατακτητή, καθυστερώντας την «Μπαρμπαρόσα» και το Ανατολικό Μέτωπο, εκνευρίζοντας τους Γερμανούς.

Μάχη της Κρήτης, λοιπόν! Χτυπούσαν τους αλεξιπτωτιστές κατά την προσγείωση με τηγάνια, τσεκούρια, δρεπάνια, κουζινομάχαιρα, δίκρανα, φτυάρια και παλούκια τον Μάη του 1941, αφού μόνο από αέρος ήταν δυνατή, λόγω του Αγγλικού στόλου στην περιοχή, η γερμανική απόβαση/εισβολή. Στον Χίτλερ παραπονιόταν οι εγκάθετοι στις επαρχίες και μη της Γερμανίας — σύμφωνα με προσωπικές πληροφορίες από την κόρη ενός Γερμανού αξιωματικού και καθηγητή, που απέκτησα μετά από πολύωρη συζήτηση στη Φούρκα Χαλκιδικής [ή Φούσκα/Σάνη, διορθώθηκε το «Φάβα»], όπου ήταν το εξοχικό της, το καλοκαίρι του 1999. Η Γερμανίδα αργότερα έγινε επικεφαλής του αντιφασιστικού κινήματος της σύγχρονης Ελλάδας (υπήρξε σύζυγος του πρύτανη του Πανεπιστημίου της Αθήνας). Ως πεντάχρονη παιδούλα, η «Λόρχεν» είχε επιλεγεί από τον κομαντάντ, που αρεσκόταν τις Κυριακές να επισκέπτεται το σπίτι του πανεπιστημιακού καθηγητή πατέρα της, ώστε να δώσει ανθοδέσμη στον Χίτλερ όταν επισκέφτηκε την πόλη. Ο διοικητής αυτός παραπονέθηκε ότι οι Κρητικοί δεν διεξάγουν πόλεμο σύμφωνα με τους κανόνες του πολέμου, ντροπιάζοντας τον αήττητο στρατό του Τρίτου Ράιχ, και η «Λόρχεν» (ως το μεγαλύτερο παιδί, το μόνο που επιτρεπόταν να συμμετέχει στο τραπέζι των μεγάλων) πετάχτηκε αντιλέγοντας πως στο σχολείο τους μάθαιναν με κάθε κόστος να υπερασπίζουν την πατρίδα, γεγονός για το οποίο δέχτηκε έντονη επίπληξη από τους δικούς της! Ατρόμητη αντρεία, αντίσταση στον Γερμανό εισβολέα, με ακατάπαυστο αντάρτικο στα χρόνια της κατοχής ως την απελευθέρωση, που αντικατοπτρίζεται στους χιλιάδες σταυρούς στο γερμανικό νεκροταφείο, όπου έτυχε να περιηγηθώ μια και δυο φορές, και το επισκέπτονταν συγγενείς των θυμάτων.

Ο έρωτας — εκλεκτό θέμα της δημιουργίας του Καλπούζου και βασικό στοιχείο του καλλιτεχνικού του είδους — έχει την περιπέτειά του, βρίσκοντας όμως το δρόμο του τελικά, όπως σχεδόν σε όλα τα μυθιστορήματα του Γ. Καλπούζου. Έρωτας: σωστό αντίζυγο στον θάνατο, στα βασανιστήρια, στα καταναγκαστικά έργα, στη σκλαβιά, στις εκτελέσεις, στην ασχήμια και στη μιζέρια. Φως ενάντια στο σκότος. Η προδοσία, τα διαβάλματα, οι πλεκτάνες που θυμίζουν τη δημιουργία του Ραγκαβή, κρατούν σε εγρήγορση και κεντρίζουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη, ώστε να διαβάζονται σελίδες ολοκληρες μεμιάς. Οι ηθικές αξίες είναι η ουσία των ελεύθερων, ανυπόταχτων και αλύγιστων ηρώων του μυθιστορήματος.

Στα εμφανώς λιγότερα δυνατά σημεία του έργου καταλογίζω την ανεπαρκή προβολή, καθώς εστιάζει μόλις στα πρόσωπα 2-3 αγωνιστών του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ). Από τα παιδικά μου χρόνια, με τις μακρόπνοες και πολύωρες συζητήσεις των πολιτικών προσφύγων στην Τασκένδη, οι περισσότεροι από τους οποίους στελέχωσαν το ΕΑΜ (όπως και η περίπτωση του πατέρα μου), γνωρίζω πως ο κύριος όγκος της Αντίστασης αποτελούνταν από τη συγκεκριμένη οργάνωση σε κάθε τόπο: πόλη, χωριό, βουνό. Οι Κρητικοί, κάτι αντίστοιχο των Μανιατών — πολύ ανεξάρτητοι άνθρωποι και λάτρεις της ελευθερίας — επιλέχτηκαν επιτυχώς από τον Καλπούζο για να συγγράψει το αντιπολεμικό του μυθιστόρημα: πάλεψαν τον κατακτητή, τον εκδίωξαν και αργότερα αρνήθηκαν τις επιβουλεύσεις των Άγγλων. Όπως το Αλβανικό Έπος, έτσι και η Μάχη της Κρήτης γράφτηκαν με χρυσά γράμματα στην ιστορία αντίστασης της χώρας μας και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου συνολικά. Ένα χρήσιμο μυθιστόρημα για τη συναισθηματική αγωγή, αλλά και την ιστορική γνώση.

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 19 Ιουνίου 2025, αρ. φύλλου 1277.