13/7/15

ΛΑΖΑΡΟΥ ΝΙΚΗΦΟΡΙΔΗ: Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική

-(από παλαιότερες σημειώσεις μου) «Εν καιροίς χαλεποίς μέμνησο της γλώσσης». (Πολύβιος ο Μεγαλοπολίτης). Σε χρόνια δύσκολα, δίσεκτα, να θυμάσαι τη γλώσσα σου. Μετά την άλωση της Κων/πολης το 1453, οι Βυζαντινοί πρόγονοί μας διατήρησαν την ελληνική γλώσσα και στον προφορικό και στον γραπτό λόγο. Να θυμηθούμε τους χρονογράφους, τους ιστοριογράφους, τα ακριτικά άσματα και την πρωτοτυπία τους στην εκκλησιαστική υμνογραφία. Αδιάπτωτο λοιπόν το ενδιαφέρον όλων μας για την θεσπέσια γλώσσα μας και «εν ταις χαλεπαίς ημέραις της οικονομικής δυσπραγίας».

-Φίλτατος πάντα πανεπιστημιακός, ο αείμνηστος Χρυσ. Τζημάκας, ιατρός, λόγιος και καλλιτέχνης, μου είχε ειπεί ότι είχε διαβάσει σύντομη αγγελία: Σκύλος εχάθη, αναζητείται και αμειφθήσεται. Αυτά παθαίνει κανείς, όταν στο όνομα της συντομίας και λόγω της βιασύνης παραλείπει το υποκείμενο ή άλλον απαραίτητο συντακτικόν προσδιορισμό. Το πλήρες (ό και ορθόν): Σκύλος εχάθη και αναζητείται. Ο ευρών αμειφθήσεται.

-Το έγραψα και παλαιότερα: πράσινα άλογα! Η γνωστή φράση ως λογοπαίγνιο με την ομοηχία είναι: πράσσειν (= πράττειν) άλογα, δηλαδή το να πράττει κανείς παράλογα, παρά τον λόγον, απερίσκεπτα. Γνωστή ρήση του τραγικού ποιητού Σοφοκλέους. Με την ευκαιρία, είναι ενδιαφέρουσα η διαδρομή της λέ- ξεως ο, η άλογος, το άλογον και η εξέλιξη της σημασίας. α) Η πρώτη σημασία: ο άνευ λόγου, αυτός που δεν ομιλεί και δεν βγάζει από το στόμα του έναρθρο λόγο. β) αυτός που δεν μπορείς να τον παρουσιάσεις με τον λόγο, «ανεκφώνητος». γ)άνευ λόγου – λογικής, παράλογος. Το αντίθετο: λογικός, έλλογος. δ) τα άλογα (ζώα), τα ατίθασα και θυμοειδή άτια.

-TV110. Συζήτηση για αστυνομικά μέτρα: Η μια κρατούμενη ήταν στο αυτοκίνητο. Ποιος την φιλούσε; (Ο ομιλητής εννοούσε με την ερώτηση: Ποιος την φρουρούσε, ποιος την φύλαγε;, κατά το πελοποννησιακό ιδίωμα.) Η γραφή φιλούσε θυμίζει τα φιλιά που μοιράζουν προεκλογικά οι υποψήφιοι… Πάντως υπάρχει και ο τύπος φυλούσε. Φυλούσε τον Ξηρό, για να μη δραπετεύσει πάλι.

-Δίκτυο tv. Ένας πρόεδρος σωματείου: Όλοι συνδράμουν στην προσπάθειά μας αυτή. Συνδράμουν(!). Όχι! Το ορθόν: Όλοι συντρέχουν, βοηθούν, συμβάλλουν. Αλλά: Στον έρανο αυτό ας θελήσουν όλοι να συνδράμουν.
n Στην τηλεόραση συχνά ακούμε: Στην κατάρτιση νόμου – πλαίσιο. Το ορθόν: Στην κατάρτιση νόμου – πλαισίου.

-Και πάλι στην τηλεόραση, σε μεταγλωττισμένα έργα, διαβάζουμε: μα τω Θεώ(!). (εισβολή τηλεοπτικής ανορθογραφίας). Ο Έλληνας μεταφραστής αγνοεί ότι τα ομωτικά της αρχαίας ελληνικής νη και μα συντάσσονται με αιτιατική: νη τον Δία, νη τον Ερμή, μα την Ήραν, μα το(ν) Θεό(ν). Ίδια σύνταξις και στην ομιλουμένη: μα το Θεό, μα την Παναγία. (Δογματικώς όμως οι ορθόδοξοι δεν πρέπει να ορκιζόμαστε).

-23.11.2014 τοπικός τύπος. Προπυλακισμοί στο προαύλιο του πολυτεχνείου. Το ορθόν: προπηλακισμοί. Προπηλακισμμός = διασυρμός, εξευτελισμός, ονειδισμός. Ρήμα: προπηλακίζω = χλευάζω, εξευτελίζω. Προ + πήλαξ = πηλός. Σκεπάζω με πηλόν, με λάσπη. (μεταφορικά: ρίχνουν λάσπη στον υποψήφιο του ψηφοδελτίου επικρατείας…).

-Διόρθωση ημετέρου ημαρτημένου στη στήλη μας 15-1-2015, σελ. 17, γράφηκε εκ παραδρομής Βαθμηδών. Το ορθόν: βαθμηδόν, όπως σχεδόν, αγεληδόν, βροχηδόν, ομοθυμαδόν. Στην ίδια εφημερίδα (κείμενο σε καθαρεύουσα): ίνα μη γνωρίζομεν... Το ορθόν: Ίνα μη γνωρίζωμεν. Επίσης γράφεται: ανεδείχθει. Το ορθόν: ανεδείχθη. (λάθη κατά την δακτυλογράφηση.)

-28.1.2015 (από ποντιακή αφήγηση) Σταματώ στη λέξη ταυρολάσ' (το ταυρολάσ'). Η ποντιακή διασώζει ως γνωστόν πολλούς αρχαϊσμούς. Η λέξη σύνθετη (ταύρος + έλασις, πρβλ παρέλασις, από το αρχαίο ελαύνω). Το ταυρολάσ' είναι ο οργασμός των βοδιών και ειδικότερα της αγελάδας. Εν προκειμένω σημειώνω και άλλο γλωσσικό - γλωσσολογικό φαινόμενο: Στην ποντιακή η λέξη κτήνος ειδικεύθηκε για την αγελάδα. Το κτήνον έχ' (esch) ταυρολάσ'.

-Επίσης στην ως άνω αφήγηση: Το τελέτριν (από το αρχαίο: το τέλετρον, το τελέτριον, ξυλουργικό εργαλείο σαν το τρυπάνι). Στα ουδέτερα η αρχαία κατάληξη –τρον, πρβλ θέτρον, ρόπτρον, κάτοπτρον, άροτρον.Επίσης το τέρεμαν (όπως στν Κύπρο το όνομαν, το δικαίωμαν), από το ρήμα τηρώ. Τι τέρεμαν = το κοίταγμα, το βλέμμα. Παροιμία:Ο σκύλον ασό τέρεμαν εψόφεσεν.

Ο Γλωσσαμύντωρ
Λάζαρος Νικηφορίδης


Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 26 Φεβρουαρίου 2015, αρ. φύλλου 777

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Η ΟΔΟΣ σας ευχαριστεί για την συμμετοχή σας στον διάλογο.Το σχόλιό σας θα αποθηκευτεί προσωρινά και θα είναι ορατό στο ιστολόγιο, μετά την έγκριση της ΟΔΟΥ. Υπενθυμίζεται ότι η εφημερίδα δεν δημοσιεύει σχόλια που έχουν προσβλητικό χαρακτήρα.