21/1/18

ΛΑΖΑΡΟΥ ΝΙΚΗΦΟΡΙΔΗ: Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική

ήτοι περί του ορθώς λέγειν τε και γράφειν

Α. 3.6.2017 Εστία (;). Ντελίριο έπαθαν οι Βουλευτές του …, όταν άκουσαν ότι θα φορέσει γραβάτα. Ντελίριο (το), ουσιαστικό από το λατινικό delirium = παραλήρημα, έξαλλος ενθουσιασμός (τον βλέπουμε στις κερκίδες των ποδοσφαιρικών αγώνων). Στην καθαρεύουσα η φρενίτις (της φρενίτιδος. Το δε παραλήρημα (παρά + λήρος = φλυαρία, στωμυλία. Πρβλ εκκλησιαστικό δοξαστικό: λήρος εδόκει αυτοίς τα ευαγγέλια).

Β. (από βιβλίο) Κρητικό λεξιλόγιο α) Αναφέρεται: ξαθέρια = η αφρόκρεμα, ότι καλύτερο. Το ορθόν: ό,τι καλύτερο. Η δε λέξη ξαθέρια πρέπει ετυμολογικά να προέρχεται από την αρχαία λέξη ο αθήρ, του αθέρος, όπως ο αήρ, του αέρος, δημοτική ο αθέρας. Σημασίες της λέξης: 1. Είναι το άγανο στο στάχυ 2. Όταν θέλουμε να ειπούμε: Αυτό το μαχαίρι κόβει πολύ καλά, δηλαδή έχει οξεία όψη, λέμε: Το μαχαίρι αυτό είναι αθέρας. Εξ αυτού προκύπτει ότι αθέρας είναι το πιο εκλεκτό μέρος ενός συνόλου. Ευκαιριακώς: Πολλοί νέοι αμφιβάλλω αν ξέρουν την λέξη άγανο (το). Όπως πριν από πολλά έτη αγνοούσαν την λέξη άμιλλα. (Άραγε να την ξέρουν και σήμερα όλοι;). Μη παραξενεύεστε! 16ετής μαθητής με ρώτησε τι είναι το αλώνι(!). το άγανο λοιπόν: Το στάχυ του σιταριού ή του κριθαριού προς τα άνω είναι αιχμηρό, μυτερό σαν βελόνα. Αν πιάσετε τέλη Ιουνίου στάχυα λίγο απρόσεχτα, θα τσιμπηθείτε. β) Θα ακούσεις επιτήδειες μαντινάδες. Η αρχαία λέξη επιτήδειος, από το επίτηδες, χρησιμοποιείται και σήμερα: ο ειδικός, ο κατάλληλος για ένα σκοπό. Συνώνυμη: ο πρόσφορος. Στην Κρητική διάλεκτο: ο κατάλληλος στην στιγμή, στην περίσταση. Όταν για δεύτερη φορά, (καλοκαίρι 1971) σε χωριό του Κισσάμου Χανίων βρέθηκα σε παρέα με τσικουδιά, ένας καλλίφωνος Κρητίκαρος την στιγμή έπλασε μαντινάδα:
Μ’ αρέσουνε τα λούλουδα, βασιλικοί πρό πάντων
Τέθοια ‘πιτήδεια συντροφιά, δεν είδα τέλος πάντων!

Γ. Πάλι από το βιβλίο, κάτι για τον αρχαϊσμό της κρητικής διαλέκτου:
Πλούσια τα ‘μπεψεν ο Θεός σ’ αυτή τη γη τα δώρα (στην Κρήτη). Τα ‘μπεψεν: Αναύξητος Αόριστος στην δημοτική: πιστεύω – πίστεψα, φεύγω – φύγαμε (όχι εφύγαμε). Του αρχαίου ρήματος πέμπω. Τα έπεμψε τα δώρα, τα έστειλε. Πρβλ η μπομπή. Ο Κρητικός ποιητάρης – στιχουργός με τον δικό του τρόπο υμνεί, εκθειάζει την Κρήτη που διατηρεί διαχρονικά την παράδοση. «Η Κρήτη στέκεται σε σταθερές κολώνες». Το ορθόν: Οι κολόνες. Σταθερές κολόνες εννοεί τα αναλλοίωτα ήθη και έθιμα και άλλα στοιχεία της κρητικής παράδοσης.

Δ. 10 – 11.6.2017 Εστία. Το θέατρο αυτό «μετονομάσθη»… Το ορθόν: μετωνομάσθη (εσωτερική χρονική αύξηση όπως: υπακούω – υπήκουσα, συναισθάνομαι – συνησθάνθην, κλπ στην αρχαία και καθαρεύουσα). Ονομάζω – ωνόμαζον. Ακούω – ήκουον, ήκουσα. Στον Στρατό: Ο Παύλος Τρυφανόπουλος ωνομάσθη Αθυπολοχαγός.

Ε. Αναφέρεται ο Σαράντος Καργάκος στον τόμο Ιστορία της Κωνσταντίνου Πόλεως στον Αρσλάν, παλαιό Αρχηγό των Σελτζούκων Τούρκων. Το όνομα του βάρβαρου ηγέτη σημαίνει: γενναίο λιοντάρι. Οι Πόντιοι Έλληνες άκουγαν το όνομα, δυσπρόφερτο, ρσλ, και το εξελλήνισαν. Το είπαν: ο Ασλάνης. (Ένας λεβέντης, τολμηρός, παλληκάρι, για τον Πόντιο είναι Ασλάνης, δηλαδή λιοντάρι).

Δημοσιεύθηκε στην ΟΔΟ στις 22 Ιουνίου 2017, αρ. φύλλου 891


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Η ΟΔΟΣ σας ευχαριστεί για την συμμετοχή σας στον διάλογο.Το σχόλιό σας θα αποθηκευτεί προσωρινά και θα είναι ορατό στο ιστολόγιο, μετά την έγκριση της ΟΔΟΥ. Υπενθυμίζεται ότι η εφημερίδα δεν δημοσιεύει σχόλια που έχουν προσβλητικό χαρακτήρα.